Содержание и форма литературного произведения

адабий асар мазмуни ва шакли. Бадиий асарни таҳлил қилиш жараёнида уни бир бутунликда тўғри англашга, адабий асар қурилишининг асосий қонунларини чуқур тасаввур қилишга имкон берадиган ва ўзаро узвий боғланган ички ва ташқи томонлар, яъни бир бутун нарсанинг икки томони бўлиб, мазмун бадиий асарнинг моҳиятини ифодаласа, шакл шу моҳиятнинг намоён бўлиши, яъни ифодаланиш усулидир. Мазмунсиз шакл, шаклсиз мазмун бўлмайди. Шунинг учун К. Маркс мазмун бирламчи, аммо у шаклсиз рўёбга чиқолмайди. Шакл мазмуннинг ифодаланишидир, деб таъкидлаган эди. Бадиий асарнинг мазмуни унда акс этган ҳаёт фактларидан иборат бўлади, унда ёзувчининг ғоявий позицияси ифодаланади. Асар темаси ҳам унинг мазмунидан келиб чиқади. Ёзувчи ҳаёт материалини ўз дунёқарашига, ўз манфаатларига мувофиқ танлагани учун унинг шу ҳаёт воқеа-ҳодисаларига бўлган муносабати ва уларни тасвирлашдаги нуқтайи назари адабий асарнинг ғоявий мазмунини, яъни ёзувчининг бадиий умумлашмалар асосидаги етакчи фикрини, воқеликка берган ғоявий баҳосини белгилайди. Бу ғоявий мазмун ёзувчи танлаган ҳаётий воқеа ва лавҳалар тасвирида, асарда иштирок этадиган образлар хатти-ҳаракати, ўй-фикрлари, кечинмалари ва характерида мужассамлашади, шу тарзда мазмун шаклга эга бўлиб, ўз моҳиятини бутун тўлалиги билан намоён қилади. Демак, адабиётда мазмуннинг шаклга эга бўлиши асар ғоявий-тематик негизининг инсон характерида намоён бўлиб, унинг кечинмалари ва хатти-ҳаракатлари орқали ёзувчи қайта ишлаган ҳаётий материални конкретлаштириши ва равшанлаштиришида амалга ошади. Ёзувчи акс эттирган характерлар асар ғоявий-тематик негизининг характерларда намоён бўлиши демакдир (шу маънода шакл мазмуннинг шаклга эга бўлиши демакдир) ва, аксинча, асар ғоявий-тематик негизи эса характерларнинг, яъни ёзувчи тасвирлаган конкрет ҳаётий ҳодисаларнинг асар ғоявий-тематик негизида, яъни маълум ҳаётий материал асосидаги бадиий умумлашмаларнинг англаб олинишида намоён бўлиши демакдир (шу маънода мазмун шаклнинг мазмунга эга бўлиши демакдир). Инсон хатти-ҳаракатлари адабий асарда композиция ва сюжетда, унинг ўй-фикрлари, ҳис-туйғулари ва кечинмалари эса асар тилида очилади. Шу тарзда асар мазмуни унинг шакли — ёзувчи тасвирлаган ҳаётий манзаралар, характерлар, образ ва персонажлар, сюжет воқеалари, асар композицияси ва тилини белгилайди. Бадиий адабиётда мазмун ва шакл доим ўзаро алоқада бўлади. Мазмун шаклсиз, шакл мазмунсиз яшай олмайди. Мазмун ва шакл бирлиги бадиийликнинг зарур шартидир. «Шакл мазмуннинг ифодаси бўлганидан, у мазмун билан шунчалик