{"headword": "Содержание и форма литературного произведения", "key": "soderjanie i forma literaturnogo proizvedeniya", "entries": [{"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "284"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "adabiy asar mazmuni va shakli. Badiiy asarni tahlil qilish jarayonida uni bir butunlikda toʻgʻri anglashga, adabiy asar qurilishining asosiy qonunlarini chuqur tasavvur qilishga imkon beradigan va oʻzaro uzviy bogʻlangan ichki va tashqi tomonlar, yaʼni bir butun narsaning ikki tomoni boʻlib, mazmun badiiy asarning mohiyatini ifodalasa, shakl shu mohiyatning namoyon boʻlishi, yaʼni ifodalanish usulidir. Mazmunsiz shakl, shaklsiz mazmun boʻlmaydi. Shuning uchun K. Marks mazmun birlamchi, ammo u shaklsiz roʻyobga chiqolmaydi. Shakl mazmunning ifodalanishidir, deb taʼkidlagan edi. Badiiy asarning mazmuni unda aks etgan hayot faktlaridan iborat boʻladi, unda yozuvchining gʻoyaviy pozitsiyasi ifodalanadi. Asar temasi ham uning mazmunidan kelib chiqadi. Yozuvchi hayot materialini oʻz dunyoqarashiga, oʻz manfaatlariga muvofiq tanlagani uchun uning shu hayot voqea-hodisalariga boʻlgan munosabati va ularni tasvirlashdagi nuqtayi nazari adabiy asarning gʻoyaviy mazmunini, yaʼni yozuvchining badiiy umumlashmalar asosidagi yetakchi fikrini, voqelikka bergan gʻoyaviy bahosini belgilaydi. Bu gʻoyaviy mazmun yozuvchi tanlagan hayotiy voqea va lavhalar tasvirida, asarda ishtirok etadigan obrazlar xatti-harakati, oʻy-fikrlari, kechinmalari va xarakterida mujassamlashadi, shu tarzda mazmun shaklga ega boʻlib, oʻz mohiyatini butun toʻlaligi bilan namoyon qiladi. Demak, adabiyotda mazmunning shaklga ega boʻlishi asar gʻoyaviy-tematik negizining inson xarakterida namoyon boʻlib, uning kechinmalari va xatti-harakatlari orqali yozuvchi qayta ishlagan hayotiy materialni konkretlashtirishi va ravshanlashtirishida amalga oshadi. Yozuvchi aks ettirgan xarakterlar asar gʻoyaviy-tematik negizining xarakterlarda namoyon boʻlishi demakdir (shu maʼnoda shakl mazmunning shaklga ega boʻlishi demakdir) va, aksincha, asar gʻoyaviy-tematik negizi esa xarakterlarning, yaʼni yozuvchi tasvirlagan konkret hayotiy hodisalarning asar gʻoyaviy-tematik negizida, yaʼni maʼlum hayotiy material asosidagi badiiy umumlashmalarning anglab olinishida namoyon boʻlishi demakdir (shu maʼnoda mazmun shaklning mazmunga ega boʻlishi demakdir). Inson xatti-harakatlari adabiy asarda kompozitsiya va syujetda, uning oʻy-fikrlari, his-tuygʻulari va kechinmalari esa asar tilida ochiladi. Shu tarzda asar mazmuni uning shakli — yozuvchi tasvirlagan hayotiy manzaralar, xarakterlar, obraz va personajlar, syujet voqealari, asar kompozitsiyasi va tilini belgilaydi. Badiiy adabiyotda mazmun va shakl doim oʻzaro aloqada boʻladi. Mazmun shaklsiz, shakl mazmunsiz yashay olmaydi. Mazmun va shakl birligi badiiylikning zarur shartidir. «Shakl mazmunning ifodasi boʻlganidan, u mazmun bilan shunchalik", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Содержание и форма литературного произведения", "raw_meaning": "— адабий асар мазмуни ва шакли. Бадиий асарни таҳлил қилиш жараёнида уни бир бутунликда тўғри англашга, адабий асар қурилишининг асосий қонунларини чуқур тасаввур қилишга имкон берадиган ва ўзаро узвий боғланган ички ва ташқи томонлар, яъни бир бутун нарсанинг икки томони бўлиб, мазмун бадиий асарнинг моҳиятини ифодаласа, шакл шу моҳиятнинг намоён бўлиши, яъни ифодаланиш усулидир. Мазмунсиз шакл, шаклсиз мазмун бўлмайди. Шунинг учун К. Маркс мазмун бирламчи, аммо у шаклсиз рўёбга чиқолмайди. Шакл мазмуннинг ифодаланишидир, деб таъкидлаган эди. Бадиий асарнинг мазмуни унда акс этган ҳаёт фактларидан иборат бўлади, унда ёзувчининг ғоявий позицияси ифодаланади. Асар темаси ҳам унинг мазмунидан келиб чиқади. Ёзувчи ҳаёт материалини ўз дунёқарашига, ўз манфаатларига мувофиқ танлагани учун унинг шу ҳаёт воқеа-ҳодисаларига бўлган муносабати ва уларни тасвирлашдаги нуқтаи назари адабий асарнинг ғоявий мазмунини, яъни ёзувчининг бадиий умумлашмалар асосидаги етакчи фикрини, воқеликка берган ғоявий баҳосини белгилайди. Бу ғоявий мазмун ёзувчи танлаган ҳаётий воқеа ва лавҳалар тасвирида, асарда иштирок этадиган образлар хатти-ҳаракати, ўй-фикрлари, кечинмалари ва характерида мужассамлашади, шу тарзда мазмун шаклга эга бўлиб, ўз моҳиятини бутун тўлалиги билан намоён қилади. Демак, адабиётда мазмуннинг шаклга эга бўлиши асар ғоявий-тематик негизининг инсон характерида намоён бўлиб, унинг кечинмалари ва хатти-ҳаракатлари орқали ёзувчи қайта ишлаган ҳаётий материални конкретлаштириши ва равшанлаштиришида амалга ошади. Ёзувчи акс эттирган характерлар асар ғоявий-тематик негизининг характерларда намоён бўлиши демакдир (шу маънода шакл мазмуннинг шаклга эга бўлиши демакдир) ва, аксинча, асар ғоявий-тематик негизи эса характерларнинг, яъни ёзувчи тасвирлаган конкрет ҳаётий ҳодисаларнинг асар ғоявий-тематик негизида, яъни маълум ҳаётий материал асосидаги бадиий умумлашмаларнинг англаб олинишида намоён бўлиши демакдир (шу маънода мазмун шаклнинг мазмунга эга бўлиши демакдир). Инсон хатти-ҳаракатлари адабий асарда композиция ва сюжетда, унинг ўй-фикрлари, ҳис-туйғулари ва кечинмалари эса асар тилида очилади. Шу тарзда асар мазмуни унинг шакли — ёзувчи тасвирлаган ҳаётий манзаралар, характерлар, образ ва персонажлар, сюжет воқеалари, асар композицияси ва тилини белгилайди. Бадиий адабиётда мазмун ва шакл доим ўзаро алоқада бўлади. Мазмун шаклсиз, шакл мазмунсиз яшай олмайди. Мазмун ва шакл бирлиги бадиийликнинг зарур шартидир. «Шакл мазмуннинг ифодаси бўлганидан, у мазмун билан шунчалик"}}]}