Содержание и форма литературного произведения

adabiy asar mazmuni va shakli. Badiiy asarni tahlil qilish jarayonida uni bir butunlikda toʻgʻri anglashga, adabiy asar qurilishining asosiy qonunlarini chuqur tasavvur qilishga imkon beradigan va oʻzaro uzviy bogʻlangan ichki va tashqi tomonlar, yaʼni bir butun narsaning ikki tomoni boʻlib, mazmun badiiy asarning mohiyatini ifodalasa, shakl shu mohiyatning namoyon boʻlishi, yaʼni ifodalanish usulidir. Mazmunsiz shakl, shaklsiz mazmun boʻlmaydi. Shuning uchun K. Marks mazmun birlamchi, ammo u shaklsiz roʻyobga chiqolmaydi. Shakl mazmunning ifodalanishidir, deb taʼkidlagan edi. Badiiy asarning mazmuni unda aks etgan hayot faktlaridan iborat boʻladi, unda yozuvchining gʻoyaviy pozitsiyasi ifodalanadi. Asar temasi ham uning mazmunidan kelib chiqadi. Yozuvchi hayot materialini oʻz dunyoqarashiga, oʻz manfaatlariga muvofiq tanlagani uchun uning shu hayot voqea-hodisalariga boʻlgan munosabati va ularni tasvirlashdagi nuqtayi nazari adabiy asarning gʻoyaviy mazmunini, yaʼni yozuvchining badiiy umumlashmalar asosidagi yetakchi fikrini, voqelikka bergan gʻoyaviy bahosini belgilaydi. Bu gʻoyaviy mazmun yozuvchi tanlagan hayotiy voqea va lavhalar tasvirida, asarda ishtirok etadigan obrazlar xatti-harakati, oʻy-fikrlari, kechinmalari va xarakterida mujassamlashadi, shu tarzda mazmun shaklga ega boʻlib, oʻz mohiyatini butun toʻlaligi bilan namoyon qiladi. Demak, adabiyotda mazmunning shaklga ega boʻlishi asar gʻoyaviy-tematik negizining inson xarakterida namoyon boʻlib, uning kechinmalari va xatti-harakatlari orqali yozuvchi qayta ishlagan hayotiy materialni konkretlashtirishi va ravshanlashtirishida amalga oshadi. Yozuvchi aks ettirgan xarakterlar asar gʻoyaviy-tematik negizining xarakterlarda namoyon boʻlishi demakdir (shu maʼnoda shakl mazmunning shaklga ega boʻlishi demakdir) va, aksincha, asar gʻoyaviy-tematik negizi esa xarakterlarning, yaʼni yozuvchi tasvirlagan konkret hayotiy hodisalarning asar gʻoyaviy-tematik negizida, yaʼni maʼlum hayotiy material asosidagi badiiy umumlashmalarning anglab olinishida namoyon boʻlishi demakdir (shu maʼnoda mazmun shaklning mazmunga ega boʻlishi demakdir). Inson xatti-harakatlari adabiy asarda kompozitsiya va syujetda, uning oʻy-fikrlari, his-tuygʻulari va kechinmalari esa asar tilida ochiladi. Shu tarzda asar mazmuni uning shakli — yozuvchi tasvirlagan hayotiy manzaralar, xarakterlar, obraz va personajlar, syujet voqealari, asar kompozitsiyasi va tilini belgilaydi. Badiiy adabiyotda mazmun va shakl doim oʻzaro aloqada boʻladi. Mazmun shaklsiz, shakl mazmunsiz yashay olmaydi. Mazmun va shakl birligi badiiylikning zarur shartidir. «Shakl mazmunning ifodasi boʻlganidan, u mazmun bilan shunchalik