Психологическая школа

ХИХ асрнинг охирги чорагида фолклор ва ёзма адабиётни ўрганишда юзага келган илмий ёʻналиш. Бу ёʻналишнинг асосчиси немис психологи, файласуфи, фолклористи Вилгелм Вундт (1832—1920) дир. Ижод жараёнида ижодкорнинг психологик ҳолати ҳақидаги таълимот бу ёʻналишнинг асосини ташкил этади. Вундт биринчилар қаторида мифларнинг юзага келиши, поетик образларнинг яратилиши жараёнини текширади. Вундт ижодий жараёнда туш кўриш ва галлюцинацияларга катта ўрин беради. Унинг назариясини «Эртакларнинг пайдо бўлиши ҳақида» (Лейпсиг, 1889) ҳамда «Эртак» (Лейпсиг, 1911) китобларининг муаллифи Леен ўзининг фантастик эртакларини яратишда қўллайди. Вундт назарияси психологиядаги фрейдизм ёʻналишининг асосчиси Фрейдга катта таъсир кўрсатади. Рус адабиёцҳунослиги ва фолклористикасида Вундт ёʻналишига боғлиқ бўлмаган ҳолда А. А. Потебня (1835—1891) бошчилигида психологик ёʻналиш юзага келади. Унинг фикрича, атрофни ўраб олган муҳитни инсон онги тартибга солади, бадиий ижод ижодкор руҳий ҳолатининг маҳсули ҳисобланади, шу билан бирга, ижод жараёни инсон руҳий оламини бойитади, чуқурлаштиради. Потебня ва Вундтнинг назариялари бадиий ижод масаласига субектив қарашлари, тил ва поезиядаги рамзийлик — образлиликнинг аҳамиятини ортиқча баҳолаши жиҳатидан бир-бирига ўхшаб кетади. Потебня адабиёцҳуносликка сўз ва образнинг «ички шакли», образ ва шаклнинг бирлиги ҳамда уларнинг моҳияти, поетик образларнинг миф орқали сўздан ўсиб чиққанлиги ҳақидаги назарияни олиб кирди. Унинг фикрича, ҳар бир мифда янгидан билинган ва миф яратилгунга қадар маълум нарса биргаликда мавжуд бўлади. Поезияда эса булар фарқланиб, метафорага асос яратади. Потебня миф ва образ яратишда сўзга катта аҳамият беради, чунки, унинг фикрича, сўз ўзида образнинг асосини ташийди. Потебня мақол, масал ва эртакларнинг пайдо бўлиши ҳақида ҳам қимматли фикрлар айтган. Айниқса, унинг фолклордаги рамзий образлар ҳақидаги кузатишлари диққатга сазовордир. Потебня назарияси Д.Н. Овсянико-Куликовский, А. Г. Горн-, психологик мактаб