Зачин

Зачин

1. — бошланма, асарнинг бошланиши. Эртак, достон каби халқ оғзаки ижоди жанрларида асарнинг махсус анъанавий бошланмалари. Бу бошланмаларда воқеанинг бўлиб ўтган вақти, ўрни, қаҳрамоннинг қайси ижтимоий синфга мансублиги, мансаби ва бошқалар хусусида хабар берилади. Шунинг учун ҳам бошланмаларни фольклор асарларининг экспозициялари деб айтиш мумкин. Бошланмалар жуда ҳам қадим замонларда яратилганлиги сабабли улар коллектив ижод маҳсули сифатида қатъий ва барқарор анъанавий шаклга эгадирлар. Эртак бошланмалари, айрим локал фарқларни ҳисобга олмаганда, деярли бир халқда бир хил характер касб этади. Масалан, ўзбек халқида эртак бошланмаси асосан қуйидаги шаклга эга: «Бор экан-да, йўқ экан-да, оч экан-да, тўқ экан; бўри баковул экан, тулки ясовул экан; қарға қақимчи экан, чумчуқ чақимчи экан; тошбақа тарозбон экан, қурбақа ундан қарздор экан...» дейилгач, замон, макон ва қаҳрамон ҳақида хабар берилади. Юқоридаги эртаклар бошланмаси ўзининг мажозий мазмуни, бадиий шакли жиҳатидан ҳам қизиқарли бўлиб, у эртак тингловчисининг диққатини жалб этади; уни реал ҳаётдан эртак дунёсига, хаёлот ва орзулар оламига олиб киради. Эртак бошланмаларига қараганда халқ достонларидаги бошланмалар нисбатан эркинроқ шаклга эга бўлиб, улар кўпинча бахши маҳорати билан боғлиқ ҳолда намоён бўлади. Масалан, Эргаш Жуманбулбул ўғлидан ёзиб олинган «Равшан» достонининг бошланмаси қуйидагича: «Бурунги ўтган замонда, эл юрти омонда, ўзи қибла томонда, Бухородан туманда, Така-Ёвмит деганда, Ёвмит элида, Чамбилнинг белида Гўрўғлибек даврини суриб ўтди, душманнинг додини бериб ўтди. Қирқ йигитни йиғиб, довулни туйиб, олтин пиёлага майлар қуйиб, араққа болни қотиб, болга арақни қотиб, қирқ йигитни йиғ-