Туюқ или туюг

Туйуқ или туюг

1. — туюқ. Ўзбек ва айрим бошқа туркий халқлар классик адабиётидаги тажнисли қофия асосида, арузнинг рамали мусаддаси мақсур вазнида яратиладиган тўрт мисрадан иборат шеърий жанр. Масалан: Ёғди жавринг ўқи ҳажринг тошидек, Қилди қон кўнглум ичин ҳам тошидек, Сочқали моҳим аёғиға сипеҳр, Кўз ёшумнинг лаълу дуррин тошидек. (Навоий) Бу туюқдаги қофия шаклан бир хил, мазмунан уч маънога эга бўлган «тошидек» сўзи асосига қурилган, яъни биринчи мисрада — ҳажр тоши, айрилиқнинг қаттиқлиги маъносида, иккинчи мисрада — ташқариси, сирти маъносида, тўртинчи мисрада — қимматбаҳо тош маъносида қўлланилган. Шеър вазни эса рамали мусаддаси мақсур (фоилотун, фоилотун, фоилун) дир. Классик адабиёт намояндалари Лутфий, Навоий, Бобир туюқ жанридан кўп фойдаланганлар. Туюқ дастлаб халқ оғзаки ижодида юзага келган бўлиб, кейинчалик ёзма адабиёт вакиллари томонидан тажнис санъати воситасида классик адабиётга ўтган. Халқ лирикасида тажнис қўллаш анъанаси сақланиб қолган бўлса ҳам, бироқ асарнинг махсус вазда яратилиши барқарор эмас. Навоий ўзининг «Мезонул-авзон» асарида халқ оғзаки ижодида учрайдиган аруз вазнларини кўрсатар экан, туюқ жанрига ҳам алоҳида тўхталиб ўтади ва қуйидагиларни ёзади: «Яна турк улуси, ба-