Адабиёцҳунослик терминларининг изоҳли луғати
-
(лат. caesura — узилган жой сўзидан) — цезура. Ритмик жиҳатдан шеърдаги бирор туроқ (стопа) ёки рукндан сўнг бутун шеърий мисраларда, бир позицияда такрорланиб келувчи паузанинг алоҳида тури. Қадимги шеър тузилишида цезура ҳамма вақт бирор стопанинг ўртасига тўғри келган; силлабик-тоник шеърий системада эса у стопалар ўртасида учрайди. Масалан, беш стопали ямб (қ.) да ёзилган шеърда цезура иккинчи стопадан сўнг, олти стопали ямбда эса учинчи стопадан сўнг келади. Цезурани шеърдаги оддий пауза деб ўйламаслик керак. Цезура шеъриятнинг бевосита ритмик қонунияти бўлиб, у қуйидаги белгиларга эга: 1. Цезура, албатта, шеърий мисрани икки қисмга бўлади. Бу бўлиниш кўпинча сўзлар чегарасига тушади. Масалан: Мен ҳам яшаяпман || ўз замонимда, Давримдан қайга ҳам || тушардим йироқ Ва лекин билмадим || менинг қонимда Қайси бир бобомнинг || хислати кўпроқ. (А. Орипов) Айрим шеърий системаларда кичик ритмик гуруҳлар: стопа, туроқ ёки рукн табиати билан боғлиқ ҳолда цезура сўзни икки қисмга бўлиб юбориши ҳам мумкин. Бундай ҳодиса кўпроқ аруз шеърий системасига хос. Масалан: Баҳор эл гул||га мойил бағ||рима юз хо||р ҳар соат, Етиб ҳар хо||ридин кўнглум||га минг озо||р ҳар соат (Навоий) Бу байтда цезура иккинчи рукндан кейин келган ва || белгиси билан ифодаланган. 2. Айрим шеърий системаларда цезура ўзидан олдин урғу талаб қилади. Масалан, француз александрия шеъри шундай хусусиятга эга. 3. Кўп ҳолларда цезура шеърий мисра охирига ўхшаб синтактик гуруҳ ва тугал фикр англатувчи синтактик бирликлардан кейин келади. Масалан: Лабинг бағримни қон қилди || кўзимдин қон равон қилди, Нега ҳолим ямон қилди || мен андин бир сўрорим бор. (Бобур) 4. Айрим ҳолларда цезурадан олдинги ярим мисра мисра охири билан ёки ўзидан кейинги мисралардаги ярим мисралар билан қофиядош бўлиши мумкин. Масалан: Барги гул қоғозим ўлсун || шохи гул хоро қалам, Лафзи булбул бирла қилсун || ишқ сўзин иншо қалам. (Э. Воҳидов)
Мақоладаги хато ҳақида хабар бериш
