ТРАНСФОРМНЫЕ РАЗЛОМЫ — Трансформ ёриқлар

ТРАНСФОРМНЫЕ РАЗЛОМЫ — Трансформ ёриқлар

1. И.Т.Уилсон (1965) фикрича — тектоник бузилишлар. Т.ё. литосфера плиталарининг дивергент чегаралар бўйича икки томонга сурилиш жараёнида пайдо бўлади. Улар кўндаланг ёриқлар сериясидан иборат бўлиб, океан ўрталиқ тоғ тизмаларини айрим блокларга бўлади, бўлаклар эса силжима кўринишида қўзғалади. Т.ё.ни ўрганиш орқали қуйидагилар аниқланади: 1) Т.ё.нинг катта қисми рифт водийли иккита спрединг зоналар бўлакларини бирлаштиради ва тоғ тизмаси — тоғ тизмаси турига мансуб бўлади; спрединг ўқидан сурилиш зонасигача, баъзан бир сурилиш зонасини иккинчиси билан (ёй — ёй туридаги) тугаштирувчи Т.ё. ҳам учрайди; 2) Т.ё. бошқа мукаммал кўндаланг йўналган ёриқлардан фарқли ўлароқ, фақат тоғ тизмаси-тоғ тизмаси бўлагида фаолдир, бу жойда улар қанотларида қарама-қарши белгили ҳаракат (ҳақиқий силжима)лар юзага келади. Бу жараён кичик ва ўрта фокусли зилзилалар юзага келадиган ёриқлар участкаларида ўз ифодасини топади ва фақат Т.ё. билан туташган қўшни рифт водийларига хос бўлади. Блоклар ҳаракати йўналиши вертикал силжима ҳаракати мос тушади. Шу жойдан бошлаб магнит аномалияси Т.ё.нинг чизиқлиги бўйича сақланиб қолган бошқа структура элементлари билан мос тушмайди; 3) плиталарнинг ўсиш чегараларидаги ёриқларда блокларнинг ҳаракати кескин тугайди, аввалги силжималар эса литосфера блоклари спрединг зонасидаги структуралар таркибига кириб кетади; 4) Т.ё. динамик барқарор система ҳисобланади: силжима миқдори уларнинг фаол қисмида вақт давомида ўзгармас бўлади, силжиш амплитудаси силжима бўйлаб вақт давомида ўсиб боради; 5) Т.ё. континентал шароитларда замонавий ва қадимги бурмаланиш минтақаларида йирик тўғри бурчакли ёриқлар кўринишида намоён бўлади (Г.А.Горшков, 1988). Литосфера плиталари кинематикаси нуқтаи назардан ҳар қандай кўринишдаги Т.ё. кичик доира ёйи бўлакларидан иборат бўлиб, у бўйлаб океан ўрталиқ тоғ тизмаларининг ўқ қисмида пайдо бўладиган плиталарнинг айрим сегментлари бир-бирига нисбатан сирғалади. ҳақиқий силжима ҳаракатига нисбатан Т.ё. бўйлаб бўладиган тескари йўналишдаги ҳаракатлардан силжима юзага келмайди, балки у плита блок (сегмент)ларининг океан ўрталиқ тоғ тизмаларидан ҳар хил томонга ажралиб тарқаб кетиши билан боғлиқ. Бу жараён плиталарнинг очилиш марказини айланиш қутбига нисбатан ҳаракатланишига боғлиқ ҳолда кечади. Т.ё. масштаби ва моҳиятига кўра бир-биридан фарқланади. В.И.Хаин (1995) йирик тоифадаги ёриқларни магистраль (бош), Ю.М.Пущаровский — трансокеан ёриқлар деб номлади. Улар океанни у чеккасидан бу чеккасигача, океан ўрталиқ тоғ тизмаларини, абиссаль текисликларни кесиб ўтиши ва ҳатто, қўшни қитъа чегараларида ҳам давом этиши мумкин. Ёриқларнинг узунлиги бир неча минг км га етади. Мас., Тинч океаннинг шимоли-шарқ қисмидаги улкан