Neft va gaz sanoati izohli lugʻati
-
маълум шароитда олов ёки қизиган жисм билан бевосита боғланмай ёнадиган аралашманинг алангаланиши. Табиатда Ў.-ў.а. иссиқли ёки занжирли бўлади. Иссиқли Ў.-ў.а. сабабининг сифат шакли тўғрисидаги тушунча Я.Вант-Гофф (1883) томонидан таърифланган. Иссиқли Ў.-ў.а. назариясини Н.Н.Семёнов (1928) ишлаб чиққан. Секин ўтаётган экзотермик реакцияда ажралиб чиқаётган иссиқлик ташқи муҳитга тарқалади, температура, босим ва иссиқлик тарқалишининг маълум шароитида иссиқлик ташқи муҳитга тарқалишга улгурмайди, натижада реакция зонасида температура тўхтовсиз кўтарилади. Температуранинг ўсиши билан реакция ва иссиқликнинг ҳосил бўлиш тезлиги кўпаяди. Шунингдек, иссиқлик тарқалиш тезлиги ҳам ошади, лекин у реакция тезлигига нисбатан секинроқ бўлади. Ажралиб чиқаётган иссиқликнинг тарқалиш тезлигидан ошиб бораётган температура Ў.-ў.а. температураси деб аталади. У кимёвий аралашманинг таркиби ва иссиқлик тарқалиш шароитига боғлиқ. Ўз-ўзидан алангаланиш температурасидан бошлаб аралашма ўз-ўзидан исишининг тўхтовсиз ўсиши ва реакциянинг ўз-ўзидан тезлашиши вужудга келади, натижада Ў.-ў.а.га ёки портлашга сабаб бўлади. Иссиқли Ў.-ў.а. назарияси, агар ёнувчи газ аралашмаси иссиқлик кўрсаткичлари (иссиқлик самараси, иссиқлик ўтказувчанлиги) ва ёниш реакцияси кинетикаси (тезлик константаси, фаоллашиш энергияси) берилган бўлса, Ў.-ў.а. температурасини ҳисоблашга имкон беради. Занжирли алангаланиш назарияси Семенов (1928) фикрича, ташқи шароитда занжирнинг тармоқланиш тезлиги, унинг узилиш тезлигидан ортиқ бўлади. Бунда секин кечаётган реакция ўз-ўзидан тезлашиб кетади. Аралашманинг температурасини унчалик аҳамияти бўлмайди. Аралашманинг температураси ўзгармасдан ушлаб турилганда ҳам, занжирнинг тармоқланиши ҳисобига реакция ўз-ўзидан тезлашиб давом этади. Ў.-ў.а.нинг иссиқли ва занжирли турларининг биргаликда содир бўладиган комбинациялашган тури кенг тарқалган. Иссиқли ва занжирли Ў.-ў.а. назарияларининг миқдорий хулосалари, оксидланиш ва хусусан, ёниш билан боғлиқ бўлган ишлаб чиқариш ҳисобларида катта амалий аҳамиятга эга.
Maqoladagi xato haqida xabar berish
