Перипетия

Перипетия

1. (гр. peripeteia — кутилмаган бурилиш сўзидан) — перипетия. Адабий асар воқеалари ривожида кутилмаган ўзгариш ва мураккаблашишнинг юз бериши. Мазкур термин дастлаб қадимги грек адабиётшунослигида қўлланилган. Аристотелнинг аниқлашича, перипетия асар воқеаларининг қарама-қарши томонга ўзгаришидан иборат бўлиб, у бадиий асар воқеалари ривожидаги мураккаблашувни келтириб чиқарувчи восита ҳисобланади. Масалан, Софоклнинг «Шоҳ Эдип» трагедиясидаги чўпоннинг ҳикояси асардаги воқеалар йўналишини бутунлай аксига ўзгартириб юборади ва бу ўзгариш трагедиядаги драматизмни кучайтиради — Эдип фожиасини бошлаб беради. Перипетия баъзан драматизмни, фожиавийликни юмшатувчи, конфликтни ҳал этувчи восита сифатида ҳам учрайди. Масалан, Абдулла Қодирийнинг «Меҳробдан чаён» романида Анварнинг асир олиниб, қатл этиш учун майдонга келтирилиши асарнинг энг кучли драматик ўринларидан биридир. Бироқ унинг халқ томонидан қочириб юборилиши драматик ҳолатнинг юмшатилишига олиб келади. Перипетия комедияда ўзига хос характер касб этади, яъни унда кулги қўзғатувчи ҳолат, вазият туғдиради. Кўпинча, комедия қаҳрамонлари бирор чалкашлик орқали қизиқ ҳолатларга тушиб қоладилар. Асар охирида шу чалкашликнинг ҳал этилиши комедиядаги перипетиядир. Масалан, Э. Воҳидовнинг «Олтин девор» комедиясида бузилган эски девор остидан топиб олинган олтин комедиядаги асосий персонажларни кулгили ҳолатга қўяди. Олтиннинг милиция ходимлари томонидан давлатга топширилиши, шу орқали содда дил кишиларнинг оғир аҳволдан қутқарилиши ва қаллобларнинг фош этилишида перипетия асосий роль ўйнайди.