komparativizm

Tilshunoslik va adabiyotshunoslik tadqiqotlarida qoʻllanadigan qiyosiy-tarixiy metod.

Adabiyotshunoslikdagi maktablardan biri, qiyosiy-tarixiy metod, adabiy tekshirish usuli. Komparativizm XIX asrda Yevropada paydo boʻldi. Germaniyada I. G. Gerder va Angliyada J. Denlonning tadqiqotlari bu maktabning dastlabki ishlari sanaladi. F. I. Buslayev Rossiyada komparativizm gʻoyalarining targʻibotchisi edi. Yevropada X. M. Poznett, Rossiyada A. N. Veselovskiy ishlari komparativizm prinsiplarini tugal aniqlab berdi. Komparativistik tadqiqot oʻz doirasiga juda koʻp xalqlarga mansub asarlarni qamrab oladi. Biroq ularning barcha tadqiqotlari haqiqatdan uzoq metodologiyaga asoslangan edi. Ularning fikricha, turli xalqlar ijodidagi asar syujeti oʻz asosi jihatidan bir negizga borib taqaladi. Masalan, turli xalqlar ijodidagi mifologik syujetlarning aksariyati qadimgi hind mifologiyasidan kelib chiqqan deb daʼvo qiladi ular. Komparativizm oʻz davrining tanqidchiligiga qarshi chiqadi. Buning asosiy sabablari quyidagilardan iborat: a) komparativistlar oʻz davri ijodkorlarining asarlarini tan olmay va oʻz tadqiqotlari asosiga qadimgi hamda Oʻrta asrlar adabiyotini obyekt qilib oladilar; b) turli xalqlar adabiyotini faqat badiiy jihatdan qiyoslab, ularning mazmuniga ahamiyat bermaydilar; v) revolyutsion-demokratik va marksistik adabiyotshunoslikda har bir milliy adabiyot yaxlit holda tekshirilib, bu adabiyotning jahon madaniyatiga qoʻshgan hissasi, yozilgan har bir asarning ijtimoiy hayotni qay darajada aks ettirishi va shu orqali badiiy ijodning hayot bilan chambarchas bogʻliqligi tadqiqot asosi qilib olinsa, komparativizm tarafdorlari u yoki bu asarni butun milliy adabiyotdan ajratib olib, undagi badiiy shaklning boshqa xalqlar adabiyotidagi badiiy shakl bilan aloqasi va shartlanganligini tekshiradi. Biroq, shu nuqsonlariga qaramay, komparativizm adabiyotshunoslikni bir qancha yangi materiallar bilan boyitdi. Chunonchi, avvalo, komparativistlar turli syujetlarning koʻchishini tekshirar ekanlar,, komparativizm