{"headword": "komparativizm", "key": "komparativizm", "entries": [{"dictionary": {"name": "Izohli lugʻat", "title": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati", "kind": "Izohli", "imprint": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati, A. Madvaliyev, D. Xudayberganova (tahrir ostida), Toshkent, Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2022", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/ozbek-tilining-izohli-lugati/", "page": ""}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Tilshunoslik va adabiyotshunoslik tadqiqotlarida qoʻllanadigan qiyosiy-tarixiy metod.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"source_url": "https://izoh.uz/word/komparativizm"}}, {"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "143"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "(гр. comparare — қиёслаш сўзидан)", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Adabiyotshunoslikdagi maktablardan biri, qiyosiy-tarixiy metod, adabiy tekshirish usuli. Komparativizm XIX asrda Yevropada paydo boʻldi. Germaniyada I. G. Gerder va Angliyada J. Denlonning tadqiqotlari bu maktabning dastlabki ishlari sanaladi. F. I. Buslayev Rossiyada komparativizm gʻoyalarining targʻibotchisi edi. Yevropada X. M. Poznett, Rossiyada A. N. Veselovskiy ishlari komparativizm prinsiplarini tugal aniqlab berdi. Komparativistik tadqiqot oʻz doirasiga juda koʻp xalqlarga mansub asarlarni qamrab oladi. Biroq ularning barcha tadqiqotlari haqiqatdan uzoq metodologiyaga asoslangan edi. Ularning fikricha, turli xalqlar ijodidagi asar syujeti oʻz asosi jihatidan bir negizga borib taqaladi. Masalan, turli xalqlar ijodidagi mifologik syujetlarning aksariyati qadimgi hind mifologiyasidan kelib chiqqan deb daʼvo qiladi ular. Komparativizm oʻz davrining tanqidchiligiga qarshi chiqadi. Buning asosiy sabablari quyidagilardan iborat: a) komparativistlar oʻz davri ijodkorlarining asarlarini tan olmay va oʻz tadqiqotlari asosiga qadimgi hamda Oʻrta asrlar adabiyotini obyekt qilib oladilar; b) turli xalqlar adabiyotini faqat badiiy jihatdan qiyoslab, ularning mazmuniga ahamiyat bermaydilar; v) revolyutsion-demokratik va marksistik adabiyotshunoslikda har bir milliy adabiyot yaxlit holda tekshirilib, bu adabiyotning jahon madaniyatiga qoʻshgan hissasi, yozilgan har bir asarning ijtimoiy hayotni qay darajada aks ettirishi va shu orqali badiiy ijodning hayot bilan chambarchas bogʻliqligi tadqiqot asosi qilib olinsa, komparativizm tarafdorlari u yoki bu asarni butun milliy adabiyotdan ajratib olib, undagi badiiy shaklning boshqa xalqlar adabiyotidagi badiiy shakl bilan aloqasi va shartlanganligini tekshiradi. Biroq, shu nuqsonlariga qaramay, komparativizm adabiyotshunoslikni bir qancha yangi materiallar bilan boyitdi. Chunonchi, avvalo, komparativistlar turli syujetlarning koʻchishini tekshirar ekanlar,", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Компаративизм", "raw_meaning": "(гр. comparare — қиёслаш сўзидан) — компаративизм. Адабиётшуносликдаги мактаблардан бири, қиёсий-тарихий метод, адабий текшириш усули. Компаративизм XIX асрда Европада пайдо бўлди. Германияда И. Г. Гердер ва Англияда Ж. Денлоннинг тадқиқотлари бу мактабнинг дастлабки ишлари саналади. Ф. И. Буслаев Россияда компаративизм ғояларининг тарғиботчиси эди. Европада Х. М. Познетт, Россияда А. Н. Веселовский ишлари компаративизм принципларини тугал аниқлаб берди. Компаративистик тадқиқот ўз доирасига жуда кўп халқларга мансуб асарларни қамраб олади. Бироқ уларнинг барча тадқиқотлари ҳақиқатдан узоқ методологияга асосланган эди. Уларнинг фикрича, турли халқлар ижодидаги асар сюжети ўз асоси жиҳатидан бир негизга бориб тақалади. Масалан, турли халқлар ижодидаги мифологик сюжетларнинг аксарияти қадимги ҳинд мифологиясидан келиб чиққан деб даъво қилади улар. Компаративизм ўз даврининг танқидчилигига қарши чиқади. Бунинг асосий сабаблари қуйидагилардан иборат: а) компаративистлар ўз даври ижодкорларининг асарларини тан олмай ва ўз тадқиқотлари асосига қадимги ҳамда Ўрта асрлар адабиётини объект қилиб оладилар; б) турли халқлар адабиётини фақат бадиий жиҳатдан қиёслаб, уларнинг мазмунига аҳамият бермайдилар; в) революцион-демократик ва марксистик адабиётшуносликда ҳар бир миллий адабиёт яхлит ҳолда текширилиб, бу адабиётнинг жаҳон маданиятига қўшган ҳиссаси, ёзилган ҳар бир асарнинг ижтимоий ҳаётни қай даражада акс эттириши ва шу орқали бадиий ижоднинг ҳаёт билан чамбарчас боғлиқлиги тадқиқот асоси қилиб олинса, компаративизм тарафдорлари у ёки бу асарни бутун миллий адабиётдан ажратиб олиб, ундаги бадиий шаклнинг бошқа халқлар адабиётидаги бадиий шакл билан алоқаси ва шартланганлигини текширади. Бироқ, шу нуқсонларига қарамай, компаративизм адабиётшуносликни бир қанча янги материаллар билан бойитди. Чунончи, аввало, компаративистлар турли сюжетларнинг кўчишини текширар эканлар,"}}]}