компаративизм

Тилшунослик ва адабиёцҳунослик тадқиқотларида қўлланадиган қиёсий-тарихий метод.

Адабиёцҳуносликдаги мактаблардан бири, қиёсий-тарихий метод, адабий текшириш усули. Компаративизм ХИХ асрда Европада пайдо бўлди. Германияда И. Г. Гердер ва Англияда Ж. Денлоннинг тадқиқотлари бу мактабнинг дастлабки ишлари саналади. Ф. И. Буслаев Россияда компаративизм ғояларининг тарғиботчиси эди. Европада Х. М. Познетт, Россияда А. Н. Веселовский ишлари компаративизм принсипларини тугал аниқлаб берди. Компаративистик тадқиқот ўз доирасига жуда кўп халқларга мансуб асарларни қамраб олади. Бироқ уларнинг барча тадқиқотлари ҳақиқатдан узоқ методологияга асосланган эди. Уларнинг фикрича, турли халқлар ижодидаги асар сюжети ўз асоси жиҳатидан бир негизга бориб тақалади. Масалан, турли халқлар ижодидаги мифологик сюжетларнинг аксарияти қадимги ҳинд мифологиясидан келиб чиққан деб даъво қилади улар. Компаративизм ўз даврининг танқидчилигига қарши чиқади. Бунинг асосий сабаблари қуйидагилардан иборат: а) компаративистлар ўз даври ижодкорларининг асарларини тан олмай ва ўз тадқиқотлари асосига қадимги ҳамда Ўрта асрлар адабиётини обект қилиб оладилар; б) турли халқлар адабиётини фақат бадиий жиҳатдан қиёслаб, уларнинг мазмунига аҳамият бермайдилар; в) революцион-демократик ва марксистик адабиёцҳуносликда ҳар бир миллий адабиёт яхлит ҳолда текширилиб, бу адабиётнинг жаҳон маданиятига қўшган ҳиссаси, ёзилган ҳар бир асарнинг ижтимоий ҳаётни қай даражада акс эттириши ва шу орқали бадиий ижоднинг ҳаёт билан чамбарчас боғлиқлиги тадқиқот асоси қилиб олинса, компаративизм тарафдорлари у ёки бу асарни бутун миллий адабиётдан ажратиб олиб, ундаги бадиий шаклнинг бошқа халқлар адабиётидаги бадиий шакл билан алоқаси ва шартланганлигини текширади. Бироқ, шу нуқсонларига қарамай, компаративизм адабиёцҳуносликни бир қанча янги материаллар билан бойитди. Чунончи, аввало, компаративистлар турли сюжетларнинг кўчишини текширар эканлар,, компаративизм