Адабиёцҳунослик терминларининг изоҳли луғати
-
тасвирий воситалар. Воқеликни бадиий асарда акс эттириш усуллари, тасвирий-эмоционал воситалар. Тасвирий воситалар адабиётшуносликка оид илмий ишларда, дарслик ва қўлланмаларда турлича талқин этилади ва турли маънода ишлатилади. Чунончи, баъзан бадиий асарни ташкил этган элементларнинг барчаси, ҳатто сюжет ва композиция яратиш ҳам тасвирий воситалар термини билан юритилганига дуч келсак, баъзан мазкур термин жуда ҳам тор маънода — фақат бадиий нутқ элементлари, турли хил кўчимлар ва стилистик фигуралар маъносида қўлланилганлигини кўриш мумкин. Бадиий асардаги ифодавий воситаларни (қ. Выразительные средства) тасвирий воситалар билан аралаштириб юбориш мумкин эмас. Чунки ифодавий воситалар сўз ва ибораларнинг ўз маъноларидан бошқа маъно товланишларига, мажозийлик хусусиятларига эга бўлиб, бадиий асарда улардан воқеа-ҳодисаларни ифодалаш учун фойдаланилади. Шу маънода лирик асардаги ҳиссий кечинмалар ҳиссий-предметлик хусусиятини касб этмагунча тасвирий восита бўла олмайди. Шунинг учун бадиий асарнинг гўё эшитиш, кўриш, сезиш ва ҳис қилиш мумкин бўлган манзара ва образлар яратувчи элементлари тасвирий воситалар саналади. Масалан, А. С. Пушкиннинг «Мис чавандоз» асаридаги ўта аниқ ва ифодали образли тил улкан шаҳарнинг қиёфаси ҳақида китобхонда чуқур тасаввур қолдиради. Абдулла Ориповнинг «Севги ўлими» шеъридан келтирилган қуйидаги икки мисрада ифода воситаси ҳиссий-предметлик касб этиб, тасвирий воситага айланганини кўриш мумкин: Ёмғир тинмай ёғди кун бўйи, Ёмғирли тун каби эзилди дардим. Дарднинг эзилишини ҳеч қачон тасвирлаб бўлмайди, у фақат ифодаланиши мумкин, холос. Аммо мавҳум ҳиссий ифода конкрет предмет билан боғланса, дарҳол тасвирийлик юзага келади. Юқоридаги мисралардаги мавҳум ҳис ёмғирли кунга ўхшатилиши билан мавҳум ҳиссий ифода ўқувчининг кўзи олдида конкретлашади. Демак, халқ оғзаки ижоди ва бадиий адабиётда кенг учрайдиган ҳиссий-предметлик тасвирийлигининг кўринишлари —
Мақоладаги хато ҳақида хабар бериш
