Нефт ва газ саноати изоҳли луғати
русча
-
континентларнинг горизонтал йўналишда аста-секин силжиши. Силжиш тўғрисида жуда кўп фаразлар яратилган (С.В. Кэри, А.Л. Ди-Тоит, Л.К. Кинг, А.Г. Смит ва б.). 1958 йилга келиб С.В. Кэри Жанубий Америка ва Африканинг қарама-қарши томонларидаги сув ости чегараларида ўхшашлик борлигини қайд этади. Икки континентнинг сув ости чегараларини харитага тушириб уларнинг айланиш қутбини ҳисоблаб чиқади. Кейинчалик, Ж.К.Эверетт (1965) ушбу маълумотларни компьютерда программалаштириб, икки континент айланиш қутбининг мос келишини автоматик равишда аниқлади. Унга кўра, икки континент чегаралари океан сатҳидан 1000 м чуқурликда бир-бирига мос келиши белгиланади. Шунингдек, 2000 м чуқурликда ҳам чегараларнинг мос келиши аниқланди. Лекин, 2000 м дан ва 4000 м гача бўлган чуқурликда бундай мослик кўринмайди. Шу сабабли, чегараларнинг мос келиши океан сатҳидан 1000 ва 2000 м оралиғида деб белгиланди. К.с.ни билдирувчи бундай морфологик белгилар кўчиш механизмини тўлиқ ифодалай олмайди, чунки Ер юзасида чегара қиёфаси бир-бирига ўхшаш бўлган бир неча континентлар мавжуд. Масалан, Ҳиндистоннинг жанубий чегараси Австралиянинг шимолий-шарқ қисми ва Антрактида чегаралари билан яхши туташади. К.с. фарази пайдо бўлган чоғдан бошлаб у палеоиқлим билан боғлаб келинди. Масалан, континентларнинг ажралиши тўғрисидаги Вегенер (1912) фикри жанубий Атлантикани ўрганиш натижасида юзага келди. Қадимий музликлар даврлари маълумотларини ўрганиш оқибатида у континентларни шимол томонга, яъни совуқ иқлимли зоналардан иссиқ иқлимли зоналарга силжийди деган фикрга келди. Кейинги олиб борилган математик изланишлар, чунончи Ж.К. Брайден ва Е.Ирвинг (1964) тузган иқлимий моделлари К.с. тўғрисидаги фаразларни янада бойитди ва унга аниқликлар киритди. Ер юзасида ҳукм сурган қадимий иқлимларни тиклаш ҳамда океан магнит аномалияларини ва палеомагнит маълумотларини кечки юра давригача ўрганиш орқали литосфера плиталарининг дастлабки жойлашган ўрнини белгилаш ва хариталаш имкони туғилди. Қуруқликнинг ўрнини белгилашда, шунингдек, регионал геологик тадқиқот натижаларидан, айниқса, ер юзасининг кўтарилган минтақаларидан олинган маълумотлардан кенг фойдаланилди. Бу асосда қадимда содир бўлган атмосфера циркуляцияси (айланиши)ни тиклаш ва у орқали иқлимий минтақалаш ишлари бажарилди. К.с. ва қутблар миграцияси ҳодисаларини миқдорий асослашда палеомагнетизм маълумотлари катта аҳамият касб этди. Жинслар магнит майдонининг оғишини ва йўналишини ўлчаб, Ер қутбларининг магнитли (палеомагнитли) ҳолатини аниқлаш мумкин. Шунга кўра, Ернинг магнит майдонини ўрганишда магнитланган минераллар (магнетит, гематит, ильменит, маггемит) гўё палеомагнитли компас ролини ўйнайди. Палеомагнитли тадқиқотлар К.с. (бир континентнинг бошқасига нисбатан ҳаракати) фаразини тасдиқловчи маълумотлар беради. Табиатда мавжуд магнитланган жинслар табиий қолдиқ магнитланиш деб аталади. У қуйидаги омиллар таъсирида юзага келади: 1) термостатик магнитланиш, отқинди магматик жинслардан магнитланиш. Магма совишидан ҳосил бўлган жинслар температураси Кюри нуқтасидан (мас., магнетит минерали температура 578°С дан) паст бўлганда магнитланади; 2) кимёвий қолдиқ магнитланиш, паст тем-
Мақоладаги хато ҳақида хабар бериш
