Neft va gaz sanoati izohli lugʻati
ruscha
-
литосфера плиталарининг бир-биридан ажралиш чегаралари. Океан литосферасидаги моддалар доимо океан рифтларида ҳосил бўлади. Океан рифтларининг Ер бўйича умумий узунлиги 70000 км га яқин (қ. Тектоника литосферных плит). Литосфера плиталари ушбу рифтлар бўйича икки қарама-қарши томон ажралиб ҳаракатланади ва П.д.ч. деб номланади. Одатда, рифтлар океан тубида қад ростлаган йирик тоғ тизмалари ўркачида жойлашган бўлиб, океан ўртасида учрайди. Мас., машҳур Ўрталиқ-Атлантика тоғ тизмалари. Тоғ тизмалари океан тубидан 100 дан 3000 м гача кўтарилиб туради, кенглиги 1000 км гача. Унга уланиб кетадиган марказий рифт туби тоғ тизмаси чўққисидан 2000 м пастдаги водийда учрайди. Унинг кенглиги 10 км дан кўп, Марказий Атлантикада — 30—32 км гача, Шарқий-Тинч океан кўтарилмасида океан тубининг тез кўтарилиши сабабли ўрталиқ рифт учрамайди. П.д.ч.ини ҳосил қилувчи океан рифтлари сейсмик ва тектоник фаоллиги билан ажралиб туради. Улар бўйлаб кузатиладиган зилзилалар кичик фокусли бўлиб, тор минтақалар ҳосил қилади, одатда, уларнинг ўқида чўзилишлар қайд қилинади. Мохо чегараси остида кўндаланг тўлқинлар тезлиги 7,2—7,5 км/с га етади. Дунё миқёсида тарқалган океан ўрталиқ тоғ тизмалари системасидаги П.д.ч.га қуйидагилар хос: Ер пўстидаги энг юқори иссиқлик оқими; оғирлик кучи қийматининг энг паст миқдори; океан ўрталиқ тоғ тизмаларига нисбатан симметрик жойлашган рифт водийларидаги зоналарда кучли магнит аномалияларнинг мавжудлиги; фаол спрединг зонасида ҳаракатдаги ёпиқ гидротермал системанинг мавжудлиги; литосфера ёшининг ва унинг қалинлигининг ошиши ҳамда океан ўрталиқ тоғларидан узоқлашган сари океан чуқурлигининг ошиши. Океан сарҳадида П.д.ч. бўйлаб мантия моддаларининг эриган ҳолатда Ер юзасига чиқиши, уларнинг кристалланишидан ажралаётган плиталар чеккаларининг узлуксиз кенгайиши ва океан туридаги янги литосфера ҳосилаларининг пайдо бўлиши кузатилади. Бурмаланиш минтақаларида учрайдиган офиолит мажмуалари қадимий океан П.д.ч. (спрединг зоналар)ининг ўтмишдаги турдошлари ҳисобланади. Континентлар сарҳадидаги П.д.ч. горст-грабен тузилишида бўлиб замонавий рифт зоналаридан таркиб топади. Ушбу зоналар чегарасида юқори сейсмиклик ва иссиқлик оқимидан ташқари ер пўсти ва литосфераларнинг кенгайишидан уларнинг юпқаланиши аниқланган. Кенгайиш содир бўладиган жойларда астеносфера моддаларининг кўтарилиши кузатилади, бу жараён П.д.ч. бўйлаб магматик фаолликнинг юзага келиши билан ўз исботини топади. Карбонатит ва агпаит таркибли бимодаль вулкан серияси гранитларининг бундай зоналарда ҳосил бўлиши одатий ҳол ҳисобланади. Бурмаланиш минтақаларининг офиолитли зоналарини ҳошиялаб турувчи авлакогенлар ва рифт мажмуалари қадимий континентал П.д.ч.ни ўтмиш турдошларидир.
Maqoladagi xato haqida xabar berish
