Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati
-
былина. IX—XIII асрларда рус халқининг дунёқараши, орзу-истакларининг ифодаси сифатида юзага келган эпик характердаги қаҳрамонлик қўшиқлари. Билиналарда тарихий, реал образлар фантастик тўқималар асосида бойитилган ҳолда акс эттирилади. Халқ оғзаки ижодининг мустақил жанри сифатида билиналар бошқа халқлар эпоси (қ. Эпос), жумладан, ўзбек халқ достонлари билан бир қаторда туради. Билиналарда асосан реал рус ерига хос воқеа-ҳодисалар акс этса ҳам, унинг тасвирида фантастик элементлар учрайди: баҳодирлар ғайритабиий кучлар билан жанг қилади, мифологик душманлар устидан ғалаба қозонади. Шунинг учун ҳам фантастик тасвир билиналарга хос поэтик шартлардан бири ҳисобланади. Чунки билиналар бу фантастик тасвирни ўзига қадар бўлган мифологик фольклордан анъана сифатида қабул қилиб олган. Билиналар қаҳрамонлик қўшиқлари сифатида рус тарихий ҳаёти ҳақида ҳикоя қилгани учун улардаги мавжуд сюжет (қ.) лар Киев князи Владимирга боғлиқ ҳолда туркумлашган. Билина сюжетларининг бундай марказлашиши умумрус ерларининг Киев атрофида бирлашишига боғлиқдир. Билиналарнинг реал тарихий ҳаёт билан муносабати масаласида совет олимлари икки хил қарашни олға сурадилар. Биринчи қараш вакилларидан бири рус олими В. Я. Пропп, билиналар бадиий хусусиятлари жиҳатидан бирор конкрет даврни акс эттирмай, балки кўп даврлар билан боғланади деб ҳисоблайди. Шунга мувофиқ билиналар рус халқининг кўп асрлик идеалларини ифодалайди. Иккинчи хил қараш вакили Б. А. Рибаков, билиналар ҳамма вақт у ёки бу конкрет даврнинг бадиий тасвири сифатида юзага келади, деб ҳисоблайди. Билиналарнинг реал тарихий ҳаётга алоқадорлиги масаласида В. Я. Проппнинг фикри ҳақиқатга яқин. Билиналарнинг асосий қисми IX—XIII асрларда Россиянинг турли жойларида: Киев Руси, Шимоли-шарқий Русь, Шимоли-ғарбий Русь, Жануби-ғарбий Русда яратилган. Шунинг учун ҳам билиналардаги образлар руҳи, йўналиши турли жой ва даврлар характерига боғланиб кетади. Масалан, Доб-
Maqoladagi xato haqida xabar berish
