Psixologiya terminlarining izohli lugʻati
-
(юнон. atamos — бўлинмас) — атомизм, табиат ҳодисалари ҳақидаги материалистик таълимот бўлиб, биринчи марта эрамиздан аввалги қадимги ҳинд файласуфлари, қадимги юнон файласуфлари Левкипп ва Демокрит, кейинчалик эса Эпикур (341—270), шунингдек римлик файласуф — материалист Лукреций Кар (99—55) томонидан ривожлантирилган. Бу таълимотга кўра, материя абадий, ўзгармас ҳамда бўлинмас, ҳаракатланувчи заррачалардан, яъни атомлардан иборатдир. Атомчилар бу таълимотни руҳий ҳаёт соҳасига ҳам татбиқ қилганлар. Жумладан, Демокрит (460—370) нинг таъбирича, атомлар шакл жиҳатидан бурчаксимон, илмоқсимон ғадир-будур бўлиб, ҳаракатланганда бир-бирига илинади, натижада ҳаракат секинлашади, бундай атомлар қаттиқ жисмларни ташкил этади. Атомлар яна думалоқ, чўзинчоқ шаклда ҳам бўлиб, тез ҳаракатланади ҳамда газсимон жисмларни ташкил қилади; инсон ҳам, табиатдаги бошқа жисмлар сингари, ана шу атомлардан ташкил топади; инсоннинг танаси секин ҳаракатланадиган, руҳи эса тез ҳаракатланадиган атомлардан иборатдир. Демокритнинг фикрича, руҳ атомлари бир-бирлари билан бирикиб, тананинг сезувчанлик қобилиятини ташкил қилади; руҳ атомлари одамнинг бутун вужудига тарқалган бўлиб, айниқса кўз, қулоқ, бармоқлар, юрак ва бош мияда зич жойлашгандир; сезгилар, ҳис-туйғулар ва фикрлар шу атомлар ҳаракатидан иборатдир — сезгиларимиз сезги аъзолари атомларининг, тафаккуримиз мия атомларининг, ҳисларимиз эса юрак атомларининг ҳаракатидир. Демокритнинг фикрича, атомлар одам танасида яшар экан, у онгли ҳаёт кечиради; уларнинг бир қисми танадан чиқиб кетса, одам ухлайди, агар юқоридаги атомларнинг барчаси танадан чиқиб кетса, одам ўлади. А. нинг психологиядаги аҳамияти шундан иборатки, у тана ўлиши билан руҳ ҳам ўлади деб, унинг абадийлигини инкор қилган. Демокритнинг хатоси шундаки, у психикани, руҳни моддий деб ҳисоблаган.
Maqoladagi xato haqida xabar berish
