Yoylar oraligʻi va chekka havzalar.

Ёйлар оралиғи ва чекка ҳавзалар.

1. Яхши ривожланган Ё.о.нинг фаол олд ёйлари уларга яқин жойлашган суст қолдиқ (ёки учинчи) ёйлардан ёйлар оралиғи ҳавзалари билан ажратилган бўлади (мас., Мариана, Янги Гебрид ва Тонга-Кермадек ёйлари). Ёйлар оралиғи ҳавзалари, шунингдек, ёй орти ҳавзалари деб ҳам аталади. Фаол ёйларни қўшни континентал блоклардан ажратувчи суст ҳавзалар чекка ҳавзалар деб аталади (мас., Жанубий-Хитой ва Ғарбий-Филиппин ҳавзалари). Ёйлар оралиғи ҳавзалари кенгайиш деформацияси билан боғлиқ, унинг ривожланиш механизми ҳозиргача номаълум бўлиб қолмоқда. Бундай фаол ҳавзалар чуқурлиги 3—4 км га етади, икки томондан ҳавза томон қияланган ташлама-узилма деворлари билан чегараланади. Вулканокластик қалин чўкиндилар билан қопланган ҳавза тубида фаол ёйга параллель ҳолатда жойлашган чизиқсимон тоғ тизмалари ва тоғ оралиғи водийлари ҳосил бўлади. Водий ҳавзаси чеккалари пелагик чўкиндилар билан қопланган, тоғ тизмалари ва марказий районларда чўкинди қоплам деярли учрамайди. Алеут ва ғарбий Филиппин суст чекка ҳавзалари Ё.о.нинг орқа томонида сўрилиш (субдукция) зонасининг денгиз томон сакраш йўли билан силжишидан ҳосил бўлади. Қолдиқ ёй Ё.о. системасининг орқа қисмида жойлашган суст сув ости тоғ тизмаларидан иборат. Тенг маъноли учинчи ёй термини Венинг-Мейнец (1951) томонидан фанга киритилган бўлиб новдан учинчи бўлиб жойлашган ёйни билдиради. Мас., Зонд ёйи системасида биринчи ёй нов ёнбағрининг букилиб денгиз юзасига чиқишидан, иккинчи ёй вулканик занжир ёйининг чиқишидан ҳосил бўлади. Қолдиқ ёй тўғри чизиқли ёки ёйсимон шаклда, кўндаланг кесими бўйича асимметрик тузилган. Андезитли вулкан маҳсулотларидан таркиб топган. Иссиқлик оқими. Жуда фаол ёйларда ва ёйлар оралиғи ҳавзаларида иссиқлик оқимининг ўзгаришсиз ошиб бориши новдан ёйнинг орқа қисми томон йўналишда содир бўлади. Иссиқлик оқими миқдори ёй олди майдонларида 1 иссиқлик оқими бирлигидан кам. Вулкан ёйи атрофида бу миқдор жуда юқори бўлса-да, у ўзгарувчандир. Ёй ортидаги иссиқлик оқими миқдори чекка ҳавзалар ёшига боғлиқ, иссиқлик оқими миқдори юқори ва доимий бўлса, қадимий суст чекка ҳавзаларида унинг миқдори меъёрига яқин бўлади.