{"headword": "Взаимодействия литературные", "key": "vzaimodeystviya literaturnie", "entries": [{"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Терминологический", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "49"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "adabiy taʼsir. Bir yoki bir necha guruh badiiy hodisalarining boshqa bir yoki bir necha guruh badiiy hodisalarga boʻlgan taʼsirining turli koʻrinishlari. Adabiy taʼsir juda katta va murakkab masala boʻlib, u oʻz ichiga, birinchidan, badiiy adabiyot bilan sanʼatning boshqa turlari (muzika, kino, teatr, tasviriy sanʼat) orasidagi oʻzaro taʼsir masalalarini qamrab oladi. Masalan, kino sanʼati hozirgi romannavislarimiz va dramaturglarimiz ijodiga qanday taʼsir koʻrsatgan boʻlsa, badiiy adabiyot ham oʻz navbatida kino sanʼatining rivojiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Ikkinchidan, soʻz sanʼati ichidagi oʻzaro taʼsir ham adabiy taʼsirga mansubdir. «Sof holdagi hodisa yoʻq», deb koʻrsatgan edi V. I. Lenin. Shunday ekan, umumadabiy jarayonda ham, hamma narsa bir-biri bilan bogʻlanishda, aloqada, taʼsirda va aks taʼsirda boʻladi. Shu nuqtayi nazardan qarasak, oʻzining isteʼdodi doirasidagina buyuklikka erishgan biror sanʼatkorni uchrata olmaymiz. Adabiy taʼsir terminini ikki xil aspektda tushunish mumkin: 1) har qanday yozuvchi yoki shoir ijodining oʻzi adabiy taʼsir samarasidir; 2) shu shoir yoki yozuvchi, umuman, sanʼatkor ijodining oʻzi ham boshqa ijodkorlar uchun taʼsir manbaidir. Chunki u, xohlasa-xohlamasa, oʻzidan oldin oʻtgan yoki oʻziga zamondosh ijodkorlarning asaridan taʼsirlanadi. Bu taʼsir goh qabul qilish orqali amalga oshsa, goh chekinish, inkor qilish orqali yuz beradi. Shuning uchun ham adabiy taʼsir yuzada qalqib, aniq koʻrinib turuvchi hodisa emas. Adabiy taʼsir juda murakkab jarayon boʻlib, u turli adabiy oqim, adabiy muhitlar orasida ham, biror milliy hamda qardosh adabiyotlar doirasida ham oʻzaro taʼsir tarzida amal qiladi. Biroq adabiy taʼsirning yuqoridagi koʻrinishlari asosida individual taʼsir yotadi. Masalan, shunday ijodkor boʻladiki, uning asarlari boshqa ijodkorlar uchun saboq manbaiga aylangan. Natijada mazkur ijodkor bilan keyingi ijodkor oʻrtasida individual taʼsir yuz beradi. M. Gorkiy oʻzbek hamda boshqa xalqlar adabiyotida ana shunday siymoga aylandi. U sotsialistik realizm adabiyotining asoschisi sifatida koʻpgina sovet yozuvchilariga kuchli taʼsir koʻrsatdi. Oybek va S. Ayniy kabi", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Взаимодействия литературные", "raw_meaning": "— адабий таъсир. Бир ёки бир неча гуруҳ бадиий ҳодисаларининг бошқа бир ёки бир неча гуруҳ бадиий ҳодисаларга бўлган таъсирининг турли кўринишлари. Адабий таъсир жуда катта ва мураккаб масала бўлиб, у ўз ичига, биринчидан, бадиий адабиёт билан санъатнинг бошқа турлари (музика, кино, театр, тасвирий санъат) орасидаги ўзаро таъсир масалаларини қамраб олади. Масалан, кино санъати ҳозирги романнависларимиз ва драматургларимиз ижодига қандай таъсир кўрсатган бўлса, бадиий адабиёт ҳам ўз навбатида кино санъатининг ривожига сезиларли таъсир кўрсатди. Иккинчидан, сўз санъати ичидаги ўзаро таъсир ҳам адабий таъсирга мансубдир. «Соф ҳолдаги ҳодиса йўқ», деб кўрсатган эди В. И. Ленин. Шундай экан, умумадабий жараёнда ҳам, ҳамма нарса бир-бири билан боғланишда, алоқада, таъсирда ва акс таъсирда бўлади. Шу нуқтаи назардан қарасак, ўзининг истеъдоди доирасидагина буюкликка эришган бирор санъаткорни учрата олмаймиз. Адабий таъсир терминини икки хил аспектда тушуниш мумкин: 1) ҳар қандай ёзувчи ёки шоир ижодининг ўзи адабий таъсир самарасидир; 2) шу шоир ёки ёзувчи, умуман, санъаткор ижодининг ўзи ҳам бошқа ижодкорлар учун таъсир манбаидир. Чунки у, хоҳласа-хоҳламаса, ўзидан олдин ўтган ёки ўзига замондош ижодкорларнинг асаридан таъсирланади. Бу таъсир гоҳ қабул қилиш орқали амалга ошса, гоҳ чекиниш, инкор қилиш орқали юз беради. Шунинг учун ҳам адабий таъсир юзада қалқиб, аниқ кўриниб турувчи ҳодиса эмас. Адабий таъсир жуда мураккаб жараён бўлиб, у турли адабий оқим, адабий муҳитлар орасида ҳам, бирор миллий ҳамда қардош адабиётлар доирасида ҳам ўзаро таъсир тарзида амал қилади. Бироқ адабий таъсирнинг юқоридаги кўринишлари асосида индивидуал таъсир ётади. Масалан, шундай ижодкор бўладики, унинг асарлари бошқа ижодкорлар учун сабоқ манбаига айланган. Натижада мазкур ижодкор билан кейинги ижодкор ўртасида индивидуал таъсир юз беради. М. Горький ўзбек ҳамда бошқа халқлар адабиётида ана шундай сиймога айланди. У социалистик реализм адабиётининг асосчиси сифатида кўпгина совет ёзувчиларига кучли таъсир кўрсатди. Ойбек ва С. Айний каби"}}]}