{"headword": "Скоморох", "key": "skomorox", "entries": [{"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "281"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Qadimgi Rusda ham qoʻshiqchi, ham mashshoq, ham qiziqchi odam. Skomorox termini XIII asrdan boshlab keng qoʻllanila boshlagan. Terminning etimologiyasi haqida yigirmaga yaqin turli fikrlar mavjud. Ayrim olimlar bu termin arabcha «masxara» soʻzidan kelib chiqqan desa, ayrimlari uni italyancha «skaramush» (qiziqchi) soʻzi bilan bogʻlaydilar va h.k. Skomoroxlarning tarixiy ildizi V—VI asrlarda yashagan slavyan qabilalari hayoti bilan bogʻlanadi. Shundan koʻrinib turibdiki, skomoroxlar barcha slavyan xalqlari orasida xristian dini qabul qilinguncha ham turli maʼjusiylik marosimlari va yigʻinlarida oʻz sanʼati bilan ishtirok etib kelganlar. Rus davlati tashkil etilgandan soʻng ham skomoroxlar xalq oʻrtasida turli qiziqchilik bilan maʼjusiylikka oid urfodatlarni ijro etganlar. XVI asrda shoh skomoroxlarning xalq oʻrtasidagi tomoshalarini taqiqlovchi farmonlar chiqarishga majbur boʻlgan. XVII asrga kelib Rusda xristianlikning mavqei kuchaydi. Shoh qonun yoʻli bilan xalq sayillarini taqiqlab qoʻydi. Bu skomoroxlar faoliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Natijada ularning professional gruppalari tarqalib, sobiq skomoroxlar qoʻgʻirchoqbozlarga aylanganlar. Rus skomoroxlari oʻz faoliyatiga koʻra asosan uch gruppaga boʻlinadi: 1) doimiy qishloqda yashab, turli tantana, toʻy, yigʻinlarda, marosimlarda ishtirok etuvchi skomoroxlar: 2) shaharda yashovchi skomoroxlar; 3) daydib yuruvchi skomoroxlar. Daydib yuruvchi skomoroxlar mahalliy sharoitga qarab oʻz repertuarlarini oʻzgartirib borganlar. Utroq skomoroxlar odatda xalq yaratgan narsalarni ijro etgan boʻlsa, daydib yuruvchilar repertuarlarining asosiy qismini oʻzlari ijod qilganlar. Shuning uchun ular traditsiya doirasidan chiqib ketganlar. Ularning deyarli barchasi aktyor boʻlib, rus teatrining shakllanishiga asos solgan. Skomoroxlar hozirgi rus madaniyati shakllanishida muhim rol oʻynagan.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Скоморох", "raw_meaning": "скоморох. Қадимги Русьда ҳам қўшиқчи, ҳам машшоқ, ҳам қизиқчи одам. Скоморох термини XIII асрдан бошлаб кенг қўлланила бошлаган. Терминнинг этимологияси ҳақида йигирмага яқин турли фикрлар мавжуд. Айрим олимлар бу термин арабча «масхара» сўзидан келиб чиққан деса, айримлари уни итальянча «скарамуш» (қизиқчи) сўзи билан боғлайдилар ва ҳ.к. Скоморохларнинг тарихий илдизи V—VI асрларда яшаган славян қабилалари ҳаёти билан боғланади. Шундан кўриниб турибдики, скоморохлар барча славян халқлари орасида христиан дини қабул қилингунча ҳам турли маъжусийлик маросимлари ва йиғинларида ўз санъати билан иштирок этиб келганлар. Рус давлати ташкил этилгандан сўнг ҳам скоморохлар халқ ўртасида турли қизиқчилик билан маъжусийликка оид урфодатларни ижро этганлар. XVI асрда шоҳ скоморохларнинг халқ ўртасидаги томошаларини тақиқловчи фармонлар чиқаришга мажбур бўлган. XVII асрга келиб Русьда христианликнинг мавқеи кучайди. Шоҳ қонун йўли билан халқ сайилларини тақиқлаб қўйди. Бу скоморохлар фаолиятига салбий таъсир кўрсатади. Натижада уларнинг профессионал группалари тарқалиб, собиқ скоморохлар қўғирчоқбозларга айланганлар. Рус скоморохлари ўз фаолиятига кўра асосан уч группага бўлинади: 1) доимий қишлоқда яшаб, турли тантана, тўй, йиғинларда, маросимларда иштирок этувчи скоморохлар: 2) шаҳарда яшовчи скоморохлар; 3) дайдиб юрувчи скоморохлар. Дайдиб юрувчи скоморохлар маҳаллий шароитга қараб ўз репертуарларини ўзгартириб борганлар. Утроқ скоморохлар одатда халқ яратган нарсаларни ижро этган бўлса, дайдиб юрувчилар репертуарларининг асосий қисмини ўзлари ижод қилганлар. Шунинг учун улар традиция доирасидан чиқиб кетганлар. Уларнинг деярли барчаси актёр бўлиб, рус театрининг шаклланишига асос солган. Скоморохлар ҳозирги рус маданияти шаклланишида муҳим роль ўйнаган."}}]}