Рассказчик

Рассказчик

1. — ҳикоячи, ҳикоя қилувчи. Бадиий асар воқеаларини ҳикоя қилувчи шартли шахс. Адабиётшуносликда ҳикоячи тушунчаси бадиий асар таҳлилида муҳим ўрин тутади. Чунки аксарият ҳолларда асар қайси шахс томонидан ҳикоя қилинмасин, ҳаётий воқеликни эстетик жиҳатдан баҳолашда ҳикоячи ва ижодкор позицияси бир-бирига жуда яқин келади ва бирлашиб кетади. Бу ҳолат айниқса нейтрал тасвир асосида яратилган асарларда яна ҳам кучли намоён бўлади. Умуман олганда, бадиий асарни ҳикоя қилиш икки хилдир: 1. Махсус ҳикоячи баёни асосида. Бунда ҳикоячи асар персонажларидан бўлиши мумкин. Масалан, Чингиз Айтматовнинг «Сарв қомат дилбарим» қиссасидаги Илёсга ўхшаш, А. Қаҳҳорнинг «Ўтмишдан эртаклар», Ойбекнинг «Болалик» каби автобиографик асарларида ҳам ҳикоячи бевосита асар воқеаларининг иштирокчисидир. Баъзан ҳикоячи асар воқеаларида иштирок этмайдиган, аммо у ёки бу тарихни билувчи ва уни сўзлаб берувчи шахс сифатида ҳам намоён бўлади. 2. Асар воқеалари нейтрал тасвирланади. Бундай ҳолатда баён номаълум шахс гаплари асосида олиб борилади. Ойбек, А. Қаҳҳор, Ў. Ҳошимов, Ҳ. Ғулом, Мирмуҳсин, А. Мухтор каби ёзувчилар ижодида бу ҳолат кучлидир. Юзаки қараганда, ҳикоячи тушунчаси аҳамиятсиздек кўринса ҳам, бироқ бу тушунча фақат адабиётшунослик учунгина эмас, балки умуман бадиий ижод учун ҳам зарурий тушунчадир. Ҳар қандай ҳаваскор ёки энди бошловчи ёзувчи учун ҳикоячи тушунчасини тўғри белгилаш, ундан ўринли фойдалана олиш муҳим роль ўйнайди. Масалан, асар баёни биринчи шахс, яъни «мен» тилидан олиб борилса, ҳикоячи бевосита асар воқеаларининг иштирокчиси, шоҳиди ёки улардан хабардор шахс бўлиши лозим. Бундан ташқари, «мен»нинг ҳикоячи бўлиши руҳий ҳолатларни, қалб кечинмаларини очишда (фақат ўзининг) қўл келса ҳам, бироқ бошқа персонажларнинг руҳий ҳолатларини беришда ижодкорни чегаралаб қўяди. Агар асар воқеалари номаълум ҳикоячи шахс томонидан олиб борилса, ёзувчига ҳар томонлама эркинлик туғилади.