OKEANICHESKIE XREBTЫ — Okean togʻ tizmalari

ОКЕАНИЧЕСКИЕ ХРЕБТЫ — Океан тоғ тизмалари

1. океан тубида бирнеча юз км масофага чўзилиб юқорига кўтарилган тоғ тизмалари. Одатда уларнинг ёнбағри тик, рельефи нотекис бўлади. Ж.Д.Уайзман, К.Д.Ови (1953) О.т.т.дан фарқли ўлароқ, ясси ва силлиқ ёнбағирли, узоққа чўзилган кенг кўтарилмалар — океан кўтарилмалари атомасини фанга киритдилар. Лекин, бу икки атомани ажратиш, улар оралиғидаги фарқни белгилаш кўп чалкашликларга олиб келди. Чунончи, геотектоник жиҳатдан ўхшаш структуралар айрим ҳолларда кўтарилмалар, бошқа ҳолларда тизмалар деб таърифланди. Мас., Ўрталиқ-Атлантика тоғ тизмаси ва Шарқий-Тинч океан кўтарилмаси. Лекин, океан ичидаги кўтарилмаларнинг барчасини тоғ тизмалари деб аташ мақсадга мувофиқдир. О.т.т. рельефда тўғри чизиқли ёки эгри чизиқли зоналар сифатида ифодаланади, улар бўйлаб океан пўсти вужудга келади ва ўзгариб боради. Кейинги вақтларда (Чазе, 1975) олинган маълумотлар, океан ҳавзаларидаги йирик тоғ тизмалари қитъалардагига қараганда кенг тарқалганлигини ва ўлчами катталигини кўрсатди. Тизмаларнинг турли-туманлиги, ўзига хослиги ва кўплиги уларни бир хил тавсифлаш имконини бермайди. Умуман, О.т.т.нинг тўрт тури ажратилади: спрединг (океан ўрталиқ тоғ) тизмалари, ёриқлар зонаси тоғ тизмалари, базальтли вулкан тоғ тизмалари, ёйсимон жойлашган ороллар тоғ тизмалари. Барча океан тоғ тизмаларининг пайдо бўлиши ва тектоник тадрижий ривожланишини фақат плиталар тектоникаси нуқтаи назардан тушунтириш мумкин. Спрединг тоғ тизмалари плиталар сурилишидан юзага келадиган пўстларнинг аккреция зоналарига тўғри келади. Ёриқлар зоналаридаги тоғ тизмалари спрединг тизмалари сегментларини силжитувчи ва шаклини ўзгартирувчи ёриқларнинг давомидир. Ёйсимон жойлашган ороллардаги тоғ тизмалари субдукция минтақасининг орт қисмидан силжиётган плиталарда ривожланади. Кўпгина вулкан тизмалари плитада мантиянинг қизиган нуқтала-