Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati
-
(рус. очеркать — тасвирлаш сўзидан) — очерк. Ўз ҳажми жиҳатидан ҳикояга яқин турган, эпик турга мансуб бадиий публицистик жанрлардан бири. Очерк ғоявий-эстетик жиҳатдан муҳим аҳамиятга эга бўлиб, бадиий ижодга хос ҳамма хусусият ва талаблар асосида яратилади. Бироқ, шунга қарамай, очеркнинг ҳикоя ва бошқа эпик жанрлардан фарқланувчи ўзига хос хусусиятлари мавжуд: 1. Ҳикоянавис кўпгина ҳаётий воқеаларни умумлаштирувчи, аксарият ҳолларда ўзи кузатган ҳаётий воқеалар асосида бадиий тўқимага асосланиб, уларни ифодаловчи бутунлай янги воқеа яратса, очеркнавис конкрет тарихий даврда юз берган воқеанинг характерли ўринларини айнан танлаб олиш орқали уни типиклаштиради. Худди шунинг учун ҳам очеркнавис бевосита ўзи кўрган, эшитган воқеалар, кишилар ҳақида ёзади ва бадиий тўқимага кенг йўл бера олмайди. Шу маънода очеркдан ҳамма вақт ҳужжатлилик талаб қилинади. 2. Ҳикояда бадиий тўқима биринчи ўринда тургани учун ёзувчи ўз фикрини хоҳлаган тарзда, хоҳлаган тўқима эпизод, хоҳлаган деталь орқали (албатта, ўқувчини ишонтирадиган меъёрда) тасвирлаш имкониятига эга. Очеркнавис бу имкониятлардан маҳрум бўлса ҳам, унинг ўзига хос имкониятлари бор. Агар ҳикоянавис ўз кўнглидаги гапларини, ўзи тасвирлаётган шахс ёки воқеага муносабатини очиқ-ойдин баён этолмаса, очеркнавис ўз муҳокамаси, хулосаси ва фикрларини бемалол баён қилиш имкониятига эга. Шу жиҳатдан очерк жанри ҳамма вақт бадиий-публицистик жанр ҳисобланади. 3. Очерк жанрининг ўзига хослиги унинг тузилишида ҳам ўз аксини топган. Бошқа бадиий жанрларда ёзувчи ўз мақсадини баён этиши учун қулай имкониятга эга. Масалан, воқеалар тартибини ўзи хоҳлаганича, бироқ тарихий ҳақиқатга хилоф тушмайдиган тарзда ўрин алмаштириши, ўзгартириши мумкин. Аммо очеркда ёзувчи танлаб олган фактларини ўзи хоҳлаган тарзда ўзгартиришга, ўрин алмаштиришга ёки очерк қаҳрамонига ўз хайрихоҳлигидан келиб чиқиб, унда учрамайдиган сифатларни тақаб қўйишга ҳаққи йўқ. Демак, очерк ҳужжатли, воқеий-бадиий ҳикоядир. Очерк дастлаб Ғарбий Европа мамлакатларидаги маърифатчилик адабиётида юзага келди ҳамда ўзининг демократик характери, ҳаётнинг долзарб масалаларига ҳозиржавоблиги ва бошқа жиҳатлари билан XVIII аср реалистик романининг тараққиётига катта ҳисса қўшди. Француз адабиётида ҳам очерк XVIII асрда, Л. С. Мерсье, Ретифа де ла Бретонлар ижодида кенг тарқалди.
Maqoladagi xato haqida xabar berish
