{"headword": "МЕЖДУНАРОДНЫЙ НЕФТЯНОЙ КАРТЕЛЬ", "key": "mejdunarodn y neftyanoy kartel", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "282"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Халқаро нефть картели — еттита йирик халқаро нефть монополияларининг очиқ бўлмаган монополистик бирлашмаси. Хомашё манбалари ва савдо бозорларини бўлиб олиш, монополия нархларини белгилаш ҳамда энг кўп фойда олиш Х.н.к.нинг асосий мақсадидир. 1920 йиллар охири, 1930 йиллар бошида нефть савдоси бозорларида рақобатчилар орасида келишмовчиликнинг кучайиши сабабли ташкил этилган. Х.н.к.ни ташкил этишдан асосий мақсад — хорижий давлатлар нефть хўжаликларини монополизация қилиш йўли билан рақобатни йўқотиш ва энг кўп фойда олиш эди. Х.н.к.га «Exxon Corporation» (1973 й.гача «Standard Oil Company of New Jersey» деб аталган), «Texaco Incorporated», «Mobil Corporation», «Chevron» (1984 йилгача «standard Oil Company of California» деб номланган), «Gulf Oil Corporation (1984 й.да «Chevron»га жалб этилган) Америка компаниялари, шунингдек, «Royal Dutch — Shell Group» англия-нидерландия компанияси ва «British Petroleum Corporation» англия компаниялари бирлашган. Х.н.к. нефть манбалари ва нефть савдоси бозорларини бўлиб олиш, ишлаб чиқариш ва савдога квота тайинлаш, нефть ва нефть маҳсулотларига нарх қўйиш ва сотиш шароитлари тўғрисида бир қанча битимлар тузган. Биринчи картель битими 1928 й.да тузилган. Картель қатнашувчилари бутун дунёдаги, АҚШ ва Мексикадан ташқари, қўшма компания ва улар филиалларида қатнашиш вақтларини ўзаро келишиб олганлар. Нефтнинг экспорт нархи бўйича тузилган битим биринчи ҳисобланади. Концессион (давлат билан фирма ўртасида тузиладиган) шартномалар нефть компанияларига ривожланаётган мамлакатларда олинаётган нефтга мутлақ ҳуқуқ берди. Энг кўп фойда олиш учун Х.н.к. компаниялари юк ортиш портларида хом нефтнинг базавий нархи Мексика қўлтиғининг портларида белгиланди. АҚШда нефтни олиш харажатлари Яқин Шарқ ва бошқа районлардаги нефтнинг таннархидан анча юқори бўлган. Шунингдек, хом нефтга нарх қўйишда «Мексика қўлтиғи нархи плюс фрахт» принципига амал қилинади. Бундай ҳолатда нефтнинг базавий нархига Х.н.к. танкерларида Мексика қўлтиғидан тайинланган портгача ташишга кетган харажатлар қўшилади. Бошқа қоидага кўра, Х.н.к.нинг ҳар қайси қатнашчисига нефтни энг яқин жойдан чиқариб олиб келиш мақсадга мувофиқ бўлади. Бу эса нефтни савдо бозорига олиб келишга сарф бўладиган харажатни анча камайтиради. Баъзи бир битимларга кўра, бир хил хусусиятга эга бўлган нефть маҳсулотларининг нархи ҳамма давлатларнинг ўтиш пунктларида бир хил кўрсатилади. Х.н.к. нефть хўжалигининг нефтни олишдан бошлаб то унинг маҳсулотларини сотишгача бўлган ҳамма соҳаларини назорат қилади. Хорижий давлатлар нефть саноатининг энг авжига чиққан даври 1949—1950 йилларга тўғри келади. 1950-йилларга келиб Х.Н.К.нинг улуши: ҳисобланган захираларда 65, қазиб чиқаришда 55, узатишда 67 ва нефтни қайта ишлашда 57% ни ташкил этди. Хориж давлатларидаги нефтни қайта ишлаш заводларининг 85%, шахсий танкер флотларининг 2/3 га яқини Х.Н.К. қатнашчиларига тегишли бўлган. 1950-йиллар охиригача нефть хўжалигида Х.Н.К. устунлик қилган. Бу вақтда 100 дан ортиқ давлатларда Х.Н.К. қатнашчиларининг концессион ва ижарага олган майдонлари бўлган. Ортиқча фойданинг асосий қисмини Х.Н.К. хом нефтни Осиё, Африка ва Лотин Америкасидан олишдан ва экспорт қилишдан қўлга киритган. 1954 йилда Х.Н.К. қатнашчилари Эрон нефтини олиш ва уни сотиш мақсадида халқаро нефть консорциуми (монополистик бирлашмаси)ни туздилар. 1960 йилда ривожланаётган нефть олувчи давлат-", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "МЕЖДУНАРОДНЫЙ НЕФТЯНОЙ КАРТЕЛЬ", "raw_meaning": "Халқаро нефть картели — еттита йирик халқаро нефть монополияларининг очиқ бўлмаган монополистик бирлашмаси. Хомашё манбалари ва савдо бозорларини бўлиб олиш, монополия нархларини белгилаш ҳамда энг кўп фойда олиш Х.н.к.нинг асосий мақсадидир. 1920 йиллар охири, 1930 йиллар бошида нефть савдоси бозорларида рақобатчилар орасида келишмовчиликнинг кучайиши сабабли ташкил этилган. Х.н.к.ни ташкил этишдан асосий мақсад — хорижий давлатлар нефть хўжаликларини монополизация қилиш йўли билан рақобатни йўқотиш ва энг кўп фойда олиш эди. Х.н.к.га «Exxon Corporation» (1973 й.гача «Standard Oil Company of New Jersey» деб аталган), «Texaco Incorporated», «Mobil Corporation», «Chevron» (1984 йилгача «standard Oil Company of California» деб номланган), «Gulf Oil Corporation (1984 й.да «Chevron»га жалб этилган) Америка компаниялари, шунингдек, «Royal Dutch — Shell Group» англия-нидерландия компанияси ва «British Petroleum Corporation» англия компаниялари бирлашган. Х.н.к. нефть манбалари ва нефть савдоси бозорларини бўлиб олиш, ишлаб чиқариш ва савдога квота тайинлаш, нефть ва нефть маҳсулотларига нарх қўйиш ва сотиш шароитлари тўғрисида бир қанча битимлар тузган. Биринчи картель битими 1928 й.да тузилган. Картель қатнашувчилари бутун дунёдаги, АҚШ ва Мексикадан ташқари, қўшма компания ва улар филиалларида қатнашиш вақтларини ўзаро келишиб олганлар. Нефтнинг экспорт нархи бўйича тузилган битим биринчи ҳисобланади. Концессион (давлат билан фирма ўртасида тузиладиган) шартномалар нефть компанияларига ривожланаётган мамлакатларда олинаётган нефтга мутлақ ҳуқуқ берди. Энг кўп фойда олиш учун Х.н.к. компаниялари юк ортиш портларида хом нефтнинг базавий нархи Мексика қўлтиғининг портларида белгиланди. АҚШда нефтни олиш харажатлари Яқин Шарқ ва бошқа районлардаги нефтнинг таннархидан анча юқори бўлган. Шунингдек, хом нефтга нарх қўйишда «Мексика қўлтиғи нархи плюс фрахт» принципига амал қилинади. Бундай ҳолатда нефтнинг базавий нархига Х.н.к. танкерларида Мексика қўлтиғидан тайинланган портгача ташишга кетган харажатлар қўшилади. Бошқа қоидага кўра, Х.н.к.нинг ҳар қайси қатнашчисига нефтни энг яқин жойдан чиқариб олиб келиш мақсадга мувофиқ бўлади. Бу эса нефтни савдо бозорига олиб келишга сарф бўладиган харажатни анча камайтиради. Баъзи бир битимларга кўра, бир хил хусусиятга эга бўлган нефть маҳсулотларининг нархи ҳамма давлатларнинг ўтиш пунктларида бир хил кўрсатилади. Х.н.к. нефть хўжалигининг нефтни олишдан бошлаб то унинг маҳсулотларини сотишгача бўлган ҳамма соҳаларини назорат қилади. Хорижий давлатлар нефть саноатининг энг авжига чиққан даври 1949—1950 йилларга тўғри келади. 1950-йилларга келиб Х.Н.К.нинг улуши: ҳисобланган захираларда 65, қазиб чиқаришда 55, узатишда 67 ва нефтни қайта ишлашда 57% ни ташкил этди. Хориж давлатларидаги нефтни қайта ишлаш заводларининг 85%, шахсий танкер флотларининг 2/3 га яқини Х.Н.К. қатнашчиларига тегишли бўлган. 1950-йиллар охиригача нефть хўжалигида Х.Н.К. устунлик қилган. Бу вақтда 100 дан ортиқ давлатларда Х.Н.К. қатнашчиларининг концессион ва ижарага олган майдонлари бўлган. Ортиқча фойданинг асосий қисмини Х.Н.К. хом нефтни Осиё, Африка ва Лотин Америкасидан олишдан ва экспорт қилишдан қўлга киритган. 1954 йилда Х.Н.К. қатнашчилари Эрон нефтини олиш ва уни сотиш мақсадида халқаро нефть консорциуми (монополистик бирлашмаси)ни туздилар. 1960 йилда ривожланаётган нефть олувчи давлат-"}}]}