{"headword": "matla", "key": "matla", "entries": [{"dictionary": {"name": "Izohli lugʻat", "title": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati", "kind": "Izohli", "imprint": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati, A. Madvaliyev, D. Xudayberganova (tahrir ostida), Toshkent, Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2022", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/ozbek-tilining-izohli-lugati/", "page": ""}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Gʻazal yoki qasidaning har ikki misrasi oʻzaro qofiyalanadigan birinchi bayti.", "examples": [{"text": "Bobur taqqa toʻxtab qoldi. Yo olloh, axir bu bir paytlar oʻzi bitgan gʻazalning matlai-ku!", "source": "X. Sultonov, Bir oqshom ertagi"}]}, {"order": 2, "text": "Osmon yoritqichlarining chiqish oʻrni, chiqishi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"source_url": "https://izoh.uz/word/matla"}}, {"dictionary": {"name": "Oʻzbekcha-turkcha izohli lugʻat", "title": "Ўзбекча-туркча ва туркча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Tarjima", "imprint": "Рафиев, Абдурозиқ; Ўзтурк, Тунжай; Ўзтурк, Юксал; Худойбердиев, Жўра; Мирҳаким, Мирсанжар; Билен, Исмоил; Айдўған, Танер; Аннаев, Аброр (1997). Ўзбекча-туркча ва туркча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Ўзбек-турк лицейлари нашри / Özbek-Türk Liseleri Yayınları.", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/ozbekcha-turkcha-va-turkcha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "466"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Divan edebiyatında kaside veya gazelin ilk beyti.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "MATLA", "raw_meaning": "МАТЛАЪ Divan edebiyatında kaside veya gazelin ilk beyti."}}, {"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "170"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "ар. مطلع — қуёш ва юлдузларнинг чиқиш жойи сўзидан", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Gʻazal yoki qasida janrlarining har ikki misrasi oʻzaro qofiyalanadigan birinchi bayti. Matlaʼ gʻazal yoki qasida asosida yotuvchi poetik mazmunning tezisi boʻlib, butun asar davomida bu tezis asoslanadi, yoritiladi va maqtada yakunlanadi. Masalan, Alisher Navoiyning bir gʻazali quyidagi matlaʼ bilan boshlanadi: Meni bir noma birla dilbarim yod etmadi hargiz, Qulin qaygʻudin ul xat birla ozod etmadi hargiz va u quyidagi maqtaʼ bilan yakunlanadi: Agar buzdi Navoiy koʻnglin ul bevafo, tong yoʻq, Vafo ahlin uyin chun ishq obod etmadi hargiz. Bu gʻazalda matladagi fikr maqtada xulosalanganligini koʻramiz. Gʻazalning matlaʼ va maqtaʼ oʻrtasidagi baytlarida shoir oʻzining gʻoyasini har taraflama asoslaydi, dalillaydi. Klassik shoirlarimiz matlaga katta ahamiyat berib, maxsus badiiy usul — husni matlani ijod etdilar. Bu usulga koʻra, gʻazal matlai va undan keyingi bayt ham toʻla qofiyalanib, gʻazal qoʻsh matlali boʻlgan. Qoʻsh matlaʼ, yaʼni husni matlaʼ gʻazalning jozibasini, ohangdorligini oshiradi. Masalan: Tun oqshom boʻldi-yu, kelmas mening shamʼi shabistonim. Bu anduh oʻtidin har dam kuyar parvonadek jonim. Ne gʻam, koʻrguzsa koʻksum porasin choki giribonim, Koʻrinmas boʻlsa koʻksum yorasidin dogʻi pinhonim... (Navoiy.)", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Матла", "raw_meaning": "(ар. مطلع — қуёш ва юлдузларнинг чиқиш жойи сўзидан) — матлаъ. Ғазал ёки қасида жанрларининг ҳар икки мисраси ўзаро қофияланадиган биринчи байти. Матлаъ ғазал ёки қасида асосида ётувчи поэтик мазмуннинг тезиси бўлиб, бутун асар давомида бу тезис асосланади, ёритилади ва мақтада якунланади. Масалан, Алишер Навоийнинг бир ғазали қуйидаги матлаъ билан бошланади: Мени бир нома бирла дилбарим ёд этмади ҳаргиз, Қулин қайғудин ул хат бирла озод этмади ҳаргиз ва у қуйидаги мақтаъ билан якунланади: Агар бузди Навоий кўнглин ул бевафо, тонг йўқ, Вафо аҳлин уйин чун ишқ обод этмади ҳаргиз. Бу ғазалда матладаги фикр мақтада хулосаланганлигини кўрамиз. Ғазалнинг матлаъ ва мақтаъ ўртасидаги байтларида шоир ўзининг ғоясини ҳар тарафлама асослайди, далиллайди. Классик шоирларимиз матлага катта аҳамият бериб, махсус бадиий усул — ҳусни матлани ижод этдилар. Бу усулга кўра, ғазал матлаи ва ундан кейинги байт ҳам тўла қофияланиб, ғазал қўш матлали бўлган. Қўш матлаъ, яъни ҳусни матлаъ ғазалнинг жозибасини, оҳангдорлигини оширади. Масалан: Тун оқшом бўлди-ю, келмас менинг шамъи шабистоним. Бу андуҳ ўтидин ҳар дам куяр парвонадек жоним. Не ғам, кўргузса кўксум порасин чоки гирибоним, Кўринмас бўлса кўксум ёрасидин доғи пинҳоним... (Навоий.)"}}]}