{"headword": "Изобразительные средства", "key": "izobrazitelnie sredstva", "entries": [{"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Терминологический", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "114"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "tasviriy vositalar. Voqelikni badiiy asarda aks ettirish usullari, tasviriy-emotsional vositalar. Tasviriy vositalar adabiyotshunoslikka oid ilmiy ishlarda, darslik va qoʻllanmalarda turlicha talqin etiladi va turli maʼnoda ishlatiladi. Chunonchi, baʼzan badiiy asarni tashkil etgan elementlarning barchasi, hatto syujet va kompozitsiya yaratish ham tasviriy vositalar termini bilan yuritilganiga duch kelsak, baʼzan mazkur termin juda ham tor maʼnoda — faqat badiiy nutq elementlari, turli xil koʻchimlar va stilistik figuralar maʼnosida qoʻllanilganligini koʻrish mumkin. Badiiy asardagi ifodaviy vositalarni (q. Virazitelnie sredstva) tasviriy vositalar bilan aralashtirib yuborish mumkin emas. Chunki ifodaviy vositalar soʻz va iboralarning oʻz maʼnolaridan boshqa maʼno tovlanishlariga, majoziylik xususiyatlariga ega boʻlib, badiiy asarda ulardan voqea-hodisalarni ifodalash uchun foydalaniladi. Shu maʼnoda lirik asardagi hissiy kechinmalar hissiy-predmetlik xususiyatini kasb etmaguncha tasviriy vosita boʻla olmaydi. Shuning uchun badiiy asarning goʻyo eshitish, koʻrish, sezish va his qilish mumkin boʻlgan manzara va obrazlar yaratuvchi elementlari tasviriy vositalar sanaladi. Masalan, A. S. Pushkinning «Mis chavandoz» asaridagi oʻta aniq va ifodali obrazli til ulkan shaharning qiyofasi haqida kitobxonda chuqur tasavvur qoldiradi. Abdulla Oripovning «Sevgi oʻlimi» sheʼridan keltirilgan quyidagi ikki misrada ifoda vositasi hissiy-predmetlik kasb etib, tasviriy vositaga aylanganini koʻrish mumkin: Yomgʻir tinmay yogʻdi kun boʻyi, Yomgʻirli tun kabi ezildi dardim. Dardning ezilishini hech qachon tasvirlab boʻlmaydi, u faqat ifodalanishi mumkin, xolos. Ammo mavhum hissiy ifoda konkret predmet bilan bogʻlansa, darhol tasviriylik yuzaga keladi. Yuqoridagi misralardagi mavhum his yomgʻirli kunga oʻxshatilishi bilan mavhum hissiy ifoda oʻquvchining koʻzi oldida konkretlashadi. Demak, xalq ogʻzaki ijodi va badiiy adabiyotda keng uchraydigan hissiy-predmetlik tasviriyligining koʻrinishlari —", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Изобразительные средства", "raw_meaning": "тасвирий воситалар. Воқеликни бадиий асарда акс эттириш усуллари, тасвирий-эмоционал воситалар. Тасвирий воситалар адабиётшуносликка оид илмий ишларда, дарслик ва қўлланмаларда турлича талқин этилади ва турли маънода ишлатилади. Чунончи, баъзан бадиий асарни ташкил этган элементларнинг барчаси, ҳатто сюжет ва композиция яратиш ҳам тасвирий воситалар термини билан юритилганига дуч келсак, баъзан мазкур термин жуда ҳам тор маънода — фақат бадиий нутқ элементлари, турли хил кўчимлар ва стилистик фигуралар маъносида қўлланилганлигини кўриш мумкин. Бадиий асардаги ифодавий воситаларни (қ. Выразительные средства) тасвирий воситалар билан аралаштириб юбориш мумкин эмас. Чунки ифодавий воситалар сўз ва ибораларнинг ўз маъноларидан бошқа маъно товланишларига, мажозийлик хусусиятларига эга бўлиб, бадиий асарда улардан воқеа-ҳодисаларни ифодалаш учун фойдаланилади. Шу маънода лирик асардаги ҳиссий кечинмалар ҳиссий-предметлик хусусиятини касб этмагунча тасвирий восита бўла олмайди. Шунинг учун бадиий асарнинг гўё эшитиш, кўриш, сезиш ва ҳис қилиш мумкин бўлган манзара ва образлар яратувчи элементлари тасвирий воситалар саналади. Масалан, А. С. Пушкиннинг «Мис чавандоз» асаридаги ўта аниқ ва ифодали образли тил улкан шаҳарнинг қиёфаси ҳақида китобхонда чуқур тасаввур қолдиради. Абдулла Ориповнинг «Севги ўлими» шеъридан келтирилган қуйидаги икки мисрада ифода воситаси ҳиссий-предметлик касб этиб, тасвирий воситага айланганини кўриш мумкин: Ёмғир тинмай ёғди кун бўйи, Ёмғирли тун каби эзилди дардим. Дарднинг эзилишини ҳеч қачон тасвирлаб бўлмайди, у фақат ифодаланиши мумкин, холос. Аммо мавҳум ҳиссий ифода конкрет предмет билан боғланса, дарҳол тасвирийлик юзага келади. Юқоридаги мисралардаги мавҳум ҳис ёмғирли кунга ўхшатилиши билан мавҳум ҳиссий ифода ўқувчининг кўзи олдида конкретлашади. Демак, халқ оғзаки ижоди ва бадиий адабиётда кенг учрайдиган ҳиссий-предметлик тасвирийлигининг кўринишлари —"}}]}