Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati
-
— формал мактаб. Адабиёт ва санъатни ўрганишдаги субъектив-идеалистик оқим. Формал мактаб XIX асрнинг охирида юзага келиб, асримизнинг 10—20- йилларида тўлиқ шаклланди. Унинг асосий принциплари Г. Вельфлин («Классик санъат»), В. Хлебников, А. Белий («Символизм»), В. Шкловский, Б. Эйхенбаум, В. Гофман, Ю. Тинянов, Б. Томашевский, Р. Якобсон, А. Г. Горнфельд, А. Кручених, В. М. Жирмунский ва 1916 йилда Петроградда ташкил этилган ОПОЯЗ (Поэтик тилни ўрганиш жамияти) аъзоларининг асарларида баён қилинган. Формал мактаб бадиий ижодни ўрганишда асосан реализм ва марксистик принципларга қарши эди. Формал мактаб намояндалари гўзалликни англашда И. Кант изидан бориб, реал воқелик ва унинг турли жиҳатларини акс эттириш санъатнинг вазифасига кирмайди деб ҳисоблар эдилар. Бадиий асар шаклини унинг мазмунидан ажратиб таҳлил этиш эса бадиий шаклга хос хусусиятларни оддий қайд этишдан иборат бўлиб қолади. Формал мактаб вакиллари кўпроқ бадиий тил, турли хил сўз ўйинлари, эпитетлар, кўчим, синтактик шаклларни тадқиқ қилишга катта аҳамият берадилар. Улар учун бадиий образ поэтик тилга хос оддий восита, холос. Бадиий асар композициясида эса улар нутқ парчаларининг жойлашиши, параллел ҳодисалар, синтактик параллелизмлар ҳамда такрорларни назарда тутадилар. Формал мактаб вакилларининг энг нозик ва энг кучсиз томони уларнинг адабиёт тарихини текширишларида кўринади. Адабиётни ижтимоий ҳаётдан алоҳида қараганликлари, унинг жамият тараққиёти билан боғлиқ ҳолда ўзгариб боришини инкор этганликлари сабабли улар услублар алмашинишини бадиий шаклдаги оддий ўзгаришлар, эски шаклларнинг янги шакл томонидан сиқиб чиқарилиши деб тушунадилар. Формал мактаб у ёки бу бадиий шакл хусусида жуда қимматли кузатишлар олиб борганлигига қарамай, маълум бир системага солинган адабий тушунчаларни, қонуниятларни кашф эта олмади. Шунинг учун ҳам кейинчалик В. М. Жир-
Maqoladagi xato haqida xabar berish