{"headword": "ДИАПИРИЗМ — Диапиризм", "key": "diapirizm diapirizm", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "145"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "термин 1915 й. Л. Мразек томонидан фанга киритилган бўлиб, антиклиналь гумбазларда бурма ўқи ёки ёриқлари бўйлаб остки жинсларни юқорида ётган ёш қатламларни ёриб ўтиши тушунилади. Диапирлар туз, гипс, серпентинит, гилли ва карбонатли жинслар ҳамда магмадан ҳосил бўлган магматик ва метоморфик жинслар аралашмаларидан тузилган. Тузли диапирлар структураси Шимолий-Ғарбий Европа, Шимолий Америка, Ўрта Осиё ва бошқа жойларда яхши ўрганилган. Н.Клоос (1921) интрузив диапирлар, хусусан гранитли батолитлар ва штоклар тузилишини биринчилардан бўлиб ўрганди. Диапирларнинг пайдо бўлиш механизми қуйидагича: 1) жинс зичлиги уни ўраб турувчи қатламларникидан кам; 2) зичлиги кам бўлган жинс пластик хусусиятга эга бўлиб, оқувчан ҳолатда бўлади; 3) гравитацион беқарорлик уни ҳаракатга келтиради. Бурмаланиш ёки бошқа жараёнлар, масалан, эрозия таъсирида юзага келадиган ҳаракатлар зичлиги кам жинслар устида ётган қатламларда босимни нотекис тақсимланишига олиб келади. Диапир қоплама қатламда босим энг кам бўлган жойдан ўзига йўл топади, яъни шу жойдан уни ёриб юқорига кўтарилади. Д.ни ҳаракатга келтирувчи куч турли зичликдаги жинсларнинг ўрин алмашинишидан юзага келади. Шундай қилиб, Д.— гравитацион тектоника ҳодисаларидан бири бўлиб, енгил материал юқорига кўтарилиб интрузив жисм ҳосил қилиши, атрофдаги оғир жинслар эса пастга чўкиши билан изоҳланади. Диапир механизми иккинчи тартибли структураларда қайд қилинади. Унга кириб келаётган масса оқимидан юзага келадиган ички структуралар ва диапирнинг ёриб ўтиш жараёнида қоплам жинслар деформациясидан юзага келадиган ташқи структуралар киради. Тузли диапирларда деформация жараёни ўзгача содир бўлади. Тузли ётқизиқларда бирламчи структура горизонталь қатланиш кўринишида бўлади, кейинчалик эса, жинсларнинг оқишидан қатланиш кескин ўзгариб кетади. Тузли қатламлардаги бурмалар шарнири дам кўтарилиб, дам пасайиб туради, улар ўқи кучли эгилиб-букилади ва натижада уюмлар шпилькасимон ёки ангишвонасимон шаклда ҳосил бўлади. Диапирга туташадиган жинс қатламлари диапир ҳаракати йўналиши бўйича юқорига кўтарилиб букилади. Сўнгра атрофдаги жинслар ёриқ текислиги бўйлаб юқорига, диапир че", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "ДИАПИРИЗМ — Диапиризм", "raw_meaning": "термин 1915 й. Л. Мразек томонидан фанга киритилган бўлиб, антиклиналь гумбазларда бурма ўқи ёки ёриқлари бўйлаб остки жинсларни юқорида ётган ёш қатламларни ёриб ўтиши тушунилади. Диапирлар туз, гипс, серпентинит, гилли ва карбонатли жинслар ҳамда магмадан ҳосил бўлган магматик ва метоморфик жинслар аралашмаларидан тузилган. Тузли диапирлар структураси Шимолий-Ғарбий Европа, Шимолий Америка, Ўрта Осиё ва бошқа жойларда яхши ўрганилган. Н.Клоос (1921) интрузив диапирлар, хусусан гранитли батолитлар ва штоклар тузилишини биринчилардан бўлиб ўрганди. Диапирларнинг пайдо бўлиш механизми қуйидагича: 1) жинс зичлиги уни ўраб турувчи қатламларникидан кам; 2) зичлиги кам бўлган жинс пластик хусусиятга эга бўлиб, оқувчан ҳолатда бўлади; 3) гравитацион беқарорлик уни ҳаракатга келтиради. Бурмаланиш ёки бошқа жараёнлар, масалан, эрозия таъсирида юзага келадиган ҳаракатлар зичлиги кам жинслар устида ётган қатламларда босимни нотекис тақсимланишига олиб келади. Диапир қоплама қатламда босим энг кам бўлган жойдан ўзига йўл топади, яъни шу жойдан уни ёриб юқорига кўтарилади. Д.ни ҳаракатга келтирувчи куч турли зичликдаги жинсларнинг ўрин алмашинишидан юзага келади. Шундай қилиб, Д.— гравитацион тектоника ҳодисаларидан бири бўлиб, енгил материал юқорига кўтарилиб интрузив жисм ҳосил қилиши, атрофдаги оғир жинслар эса пастга чўкиши билан изоҳланади. Диапир механизми иккинчи тартибли структураларда қайд қилинади. Унга кириб келаётган масса оқимидан юзага келадиган ички структуралар ва диапирнинг ёриб ўтиш жараёнида қоплам жинслар деформациясидан юзага келадиган ташқи структуралар киради. Тузли диапирларда деформация жараёни ўзгача содир бўлади. Тузли ётқизиқларда бирламчи структура горизонталь қатланиш кўринишида бўлади, кейинчалик эса, жинсларнинг оқишидан қатланиш кескин ўзгариб кетади. Тузли қатламлардаги бурмалар шарнири дам кўтарилиб, дам пасайиб туради, улар ўқи кучли эгилиб-букилади ва натижада уюмлар шпилькасимон ёки ангишвонасимон шаклда ҳосил бўлади. Диапирга туташадиган жинс қатламлари диапир ҳаракати йўналиши бўйича юқорига кўтарилиб букилади. Сўнгра атрофдаги жинслар ёриқ текислиги бўйлаб юқорига, диапир че"}}]}