{"headword": "aruz", "key": "aruz", "entries": [{"dictionary": {"name": "Izohli lugʻat", "title": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati", "kind": "Izohli", "imprint": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati, A. Madvaliyev, D. Xudayberganova (tahrir ostida), Toshkent, Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2022", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/ozbek-tilining-izohli-lugati/", "page": ""}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Sheʼr tuzilishida uzun va qisqa boʻgʻinlarning maʼlum tartibda almashib kelishiga asoslangan va Sharq nazmida, xususan, oʻzbek mumtoz nazmida keng qoʻllangan sheʼriy oʻlchov, sheʼr tizimi.", "examples": [{"text": "Aruz vazni. Aruz vaznida yozilgan sheʼr.", "source": ""}]}, {"order": 2, "text": "Sheʼr vaznlari, oʻlchovlari haqidagi ilm, fan.", "examples": [{"text": "Ilmi aruzda sendek ustoz oz qoldi, Voqifga chin murabbiy, piri garon, Charxiy.", "source": "Voqif"}]}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"source_url": "https://izoh.uz/word/aruz"}}, {"dictionary": {"name": "Inglizcha-oʻzbekcha, oʻzbekcha-inglizcha lugʻat", "title": "ENGLISH-UZBEK UZBEK ENGLISH DICTIONARY / INGLIZCHA-O'ZBEKCHA O'ZBEKCHA-INGLIZCHA LUG'AT", "kind": "Tarjima", "imprint": "Matisayev, G'anisher (2019). ENGLISH-UZBEK UZBEK ENGLISH DICTIONARY / INGLIZCHA-O'ZBEKCHA O'ZBEKCHA-INGLIZCHA LUG'AT. Tashkent: Book Media Nashr.", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/english-uzbek-uzbek-english-dictionary-inglizcha-ozbekcha-ozbekcha-inglizcha-lugat/", "page": "421"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "aruz", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "aruz", "raw_meaning": "n aruz, a poetry metre (alternate long and short syllables)"}}, {"dictionary": {"name": "Oʻzbekcha-turkcha izohli lugʻat", "title": "Ўзбекча-туркча ва туркча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Tarjima", "imprint": "Рафиев, Абдурозиқ; Ўзтурк, Тунжай; Ўзтурк, Юксал; Худойбердиев, Жўра; Мирҳаким, Мирсанжар; Билен, Исмоил; Айдўған, Танер; Аннаев, Аброр (1997). Ўзбекча-туркча ва туркча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Ўзбек-турк лицейлари нашри / Özbek-Türk Liseleri Yayınları.", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/ozbekcha-turkcha-va-turkcha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "22"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Sheʼr tuzilishida uzun va qisqa hijolarning maʼlum tartibda almashib kelishiga asoslangan vazn tizimi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "АРУЗ", "raw_meaning": "ARUZ Шеър тузилишида узун ва қисқа ҳижоларнинг маълум тартибда алмашиб келишига асосланган вазн тизими."}}, {"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "29"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "— аруз. Яқин ва Ўрта Шарқ халқларидаги асосий вазн тури — шеър системаси бўлиб, бу система чўзиқ ва қисқа ҳижоларнинг маълум тартибда келишига, яъни мисралардаги ҳижолар миқдори ва сифатига асосланган. Бинобарин, аруз вазни, бармоқ вазни сингари, мисрадаги ҳижоларнинг миқдори ва гуруҳланиб такрорланиши асосида эмас, балки ҳижоларнинг миқдори ва сифатига, яъни қисқа ва чўзиқ ҳижоларнинг маълум тартибда такрорланишидан ҳосил бўлади. Аруз вазнида ундош товушлар билан тугаган ҳижолар чўзиқ, охири унлилар билан тугаган ҳижолар («о» дан ташқари) кўпинча қисқа саналади. Баъзан чўзиқ ҳижо қисқа ҳижо, қисқа ҳижо чўзиқ ҳижо тарзида ўқилиши ҳам мумкин. Бу ҳодиса «имола» деб юритилган. Аруз вазнида мисранинг ритмик бўлаклари, яъни ҳижоларнинг туроқ типидаги гуруҳлари рукн («рукн» арабча сўз бўлиб, сутун дегани) деб аталади. Рукнлар ҳижоларнинг миқдори ва чўзиқ ёки қисқалигига қараб саккиз аслга бўлинади ва ҳар бири арабча «фаала» (ҳаракат) сўзидан ясалган махсус ном (қолип) билан юритилади: 1) фаулун; 2) фоилун; 3) мафоийлун; 4) фоилотун; 5) мустафъилун; 6) мафъулоту; 7) мафоилатун; 8) мутафоилун. Бу асллар айрим ўзгаришларга учраб, турли ритмик бўлакларни вужудга келтиради ва шу тарзда вазн рукнлари кўпайиб боради. Рукн бир, икки, уч, тўрт ва ундан ортиқ ҳижоли бўлиши мумкин. Аруз вазнининг «рамал», «ражаз», «мутақориб» каби туркумлари бўлиб, бу туркумлар «баҳр» деб аталади. («Баҳр» сўзи арабча бўлиб, «денгиз» маъносини ифодалайди. Шеър денгиздан олинадиган дурга ўхшатилгани учун шундай номланган.)", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Аруз", "raw_meaning": "— аруз. Яқин ва Ўрта Шарқ халқларидаги асосий вазн тури — шеър системаси бўлиб, бу система чўзиқ ва қисқа ҳижоларнинг маълум тартибда келишига, яъни мисралардаги ҳижолар миқдори ва сифатига асосланган. Бинобарин, аруз вазни, бармоқ вазни сингари, мисрадаги ҳижоларнинг миқдори ва гуруҳланиб такрорланиши асосида эмас, балки ҳижоларнинг миқдори ва сифатига, яъни қисқа ва чўзиқ ҳижоларнинг маълум тартибда такрорланишидан ҳосил бўлади. Аруз вазнида ундош товушлар билан тугаган ҳижолар чўзиқ, охири унлилар билан тугаган ҳижолар («о» дан ташқари) кўпинча қисқа саналади. Баъзан чўзиқ ҳижо қисқа ҳижо, қисқа ҳижо чўзиқ ҳижо тарзида ўқилиши ҳам мумкин. Бу ҳодиса «имола» деб юритилган. Аруз вазнида мисранинг ритмик бўлаклари, яъни ҳижоларнинг туроқ типидаги гуруҳлари рукн («рукн» арабча сўз бўлиб, сутун дегани) деб аталади. Рукнлар ҳижоларнинг миқдори ва чўзиқ ёки қисқалигига қараб саккиз аслга бўлинади ва ҳар бири арабча «фаала» (ҳаракат) сўзидан ясалган махсус ном (қолип) билан юритилади: 1) фаулун; 2) фоилун; 3) мафоийлун; 4) фоилотун; 5) мустафъилун; 6) мафъулоту; 7) мафоилатун; 8) мутафоилун. Бу асллар айрим ўзгаришларга учраб, турли ритмик бўлакларни вужудга келтиради ва шу тарзда вазн рукнлари кўпайиб боради. Рукн бир, икки, уч, тўрт ва ундан ортиқ ҳижоли бўлиши мумкин. Аруз вазнининг «рамал», «ражаз», «мутақориб» каби туркумлари бўлиб, бу туркумлар «баҳр» деб аталади. («Баҳр» сўзи арабча бўлиб, «денгиз» маъносини ифодалайди. Шеър денгиздан олинадиган дурга ўхшатилгани учун шундай номланган.)"}}, {"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "36"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "— Манга не заҳрае улким, десамким, бир қадаҳ ич, Не онсиз ичгали май, не қарору тоқату тоб. (Навоий)", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "аруз:", "raw_meaning": "— Манга не заҳрае улким, десамким, бир қадаҳ ич, Не онсиз ичгали май, не қарору тоқату тоб. (Навоий)"}}, {"dictionary": {"name": "Maʼnaviyat lugʻati", "title": "МАЪНАВИЯТ ЛУҒАТИ", "kind": "Terminologik", "imprint": "Маҳмудов, Низомиддин; Саидқулов, Зокиржон; Сотимов, Ғофуржон; Нишонов, Манабжан; Абдуллаев, Абдулҳай; Байназарова, Аслия (2012). МАЪНАВИЯТ ЛУҒАТИ. Tashkent: Маънавият.", "url": "https://dev.til.uz/lugatlar/manaviyat-lugati/", "page": "21"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Аруз", "raw_meaning": "аруз (метрическая система стихосложения, основанная на определенном aruze (a kind of rhyme used in the classical poetry) aruz (métrique de versification fondée sur l'alternance des longues et des brèves) عَرُوضٌ (أَعَارِيضُ)"}}]}